सत्यमोहन जोशी

सत्यमोहन जोशी नेपाली साहित्यकार, संस्कृतिविद् र अनुसन्धानकर्ता हुन्, जसले नेपालका इतिहास, कला र लोकसंस्कृतिमा व्यापक अध्ययन गरेका थिए। उनी तीन पटक मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने एक्ला व्यक्तित्वका रूपमा चर्चित छन्। वि.सं. २०१५ मा उनी पुरातत्व विभाग (नेपाल) का पहिलो निर्देशक नियुक्त भए। जोशी वाङ्मय शताब्दीमा पुगेपछि राज्य तथा स्थानीय तहबाट विशेष सम्मान प्राप्त भयो, र वि.सं. २०७९ असोज ३० मा देहावसान भयो।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

जोशीको जन्म वि.सं. १९७७ वैशाख ३० गते बखुम्बहाल, ललितपुरमा भएको थियो। उनका पिता शङ्करराज जोशी थिए; आमाको नामबारे स्रोतहरूमा भिन्न उल्लेख पाइन्छ, र उनी जेठा सन्तान रहेको तथ्य प्रस्तुत गरिन्छ। औपचारिक शिक्षामा उनले त्रिचन्द्र कलेजबाट स्नातक तह पुरा गरेका थिए। किशोरावस्थादेखि नै नेपाली इतिहास, कला र भाषिक–सांस्कृतिक सम्पदाप्रतिको रुचिले उनलाई अनुसन्धानतर्फ मोडेको देखिन्छ।

पेशागत भूमिका

वि.सं. २०१५ मा उनी पुरातत्व विभागका पहिलो निर्देशक बने र अवशेष, स्मारक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण नीतिलाई संस्थागत धारामा लग्नेतर्फ काम गरे। नियुक्तिका बेला उनको उमेर ३८ वर्ष थियो भन्ने दाबी स्रोतमा पाइन्छ। राज्य संरचनाभित्र बसेर उनले अभिलेख, उत्खनन र बहुविध सामग्रीहरूको सूचीकरणमा जोड दिएका थिए।

अनुसन्धान र कृतिहरू

जोशीका लेखनको मूल केन्द्रीयता नेपालको इतिहास र लोकसंस्कृतिमा रह्यो। देशका ग्रामीण बस्तीमा गएर उनले विरहीधुनसहितका मौखिक परम्पराहरू संकलन गरे, जसलाई समेटी तयार गरिएको ‘लोक संस्कृति’ कृतिले वि.सं. २०१३ सालमा मदन पुरस्कार पायो। प्रारम्भिक विवरणहरूमा यसै शीर्षकलाई कतै ‘हाम्रो लोक संस्कृति’ भनेर पनि लेखिएको भेटिन्छ।

दोस्रोपटक वि.सं. २०१७ सालमा मुद्राशास्त्रीय अनुसन्धानबाट ‘नेपाल/नेपाली राष्ट्रिय मुद्रा’ शीर्षक कृति प्रतिष्ठित ठहरियो; शीर्षकको रूपले कतैकतै ‘नेपाल राष्ट्रिय मुद्रा’ र कतै ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्रा’ भनी फरक लेखिएको देखिन्छ। यस काममा उनले लिच्छवि कालदेखि आधुनिक राष्ट्रनिर्माणसम्मको मुद्रा परम्परालाई सामग्री–आधारित ढङ्गले व्याख्या गरेका थिए। तेस्रोपटक वि.सं. २०२८ सालमा ‘कर्णाली लोक संस्कृति’ का लागि पुन: मदन पुरस्कार प्राप्त भयो, जसले कर्णाली क्षेत्रको जीवित परम्पराको नक्साङ्कन गर्ने प्रयासलाई मान्यता दियो।

समग्रमा उनका नेपाली भाषामा १० वटा अनुसन्धानप्रधान कृति, ५ नाटक, २ काव्य, ५ कथा–सङ्ग्रह प्रकाशित भएका र नेवारी भाषामा समेत उल्लेख्य लेखन गरिएको विवरण पाइन्छ। समालोचकका अनुसार उनका करिब ५० पुस्तकहरू उपलब्ध छन्, तीमध्ये करिब २० लाई विशेष प्रभावकारी कृति मानिएको उल्लेख छ।

सम्मान र मान्यता

तीनपटक मदन पुरस्कारबाहेक उनलाई त्रिशक्ति पट्ट, सुप्रबल गोर्खा दक्षिणबाहु र उज्ज्वल कीर्तिमान राष्ट्रदीपबाट राज्य सम्मान गरिएको थियो। ‘आदिकवि भानुभक्त पुरस्कार’ (सम्बद्धता भानुभक्त आचार्यसँग) र काठमाडौँ विश्वविद्यालयको विद्या–वारिधि मानार्थ उपाधि समेत प्राप्त भएको विवरण स्रोतमा छ। वरिष्ठ साहित्यकारका हैसियतले वि.सं. २०६९ सालमा ‘पद्यश्री साधना सम्मान’ प्रदान गरिएको पनि उल्लेख भेटिन्छ।

स्मारक सिक्का

वाङ्मय शताब्दीको उपलक्ष्यमा वि.सं. २०७६ भदौ २४ गते नेपाल राष्ट्र बैंकले चाँदीको सिक्का जारी गर्‍यो। मुद्रा व्यवस्थापन विभाग, टक्सार महाशाखाबाट निष्काशित सिक्कामा एक पक्षमा जोशीको तस्बिर र अर्कोतर्फ सगरमाथाको रूपांकन छ। अंकित दरअनुसार रु २,५०० का २५ हजार थान, रु १,००० का २५ हजार थान र रु १०० का १० हजार थान छापिएको विवरण स्रोतमा समावेश छ।

शताब्दी र अन्त्य

वि.सं. २०७६ वैशाख ३० मा जोशी वाङ्मय शताब्दीमा प्रवेश गरेपछि ललितपुर महानगरपालिकाले सार्वजनिक बिदा दिएर सम्मान गरेको र सोही मितिदेखि एक वर्ष विविध कार्यक्रम गरी जन्मशताब्दी महोत्सव मनाउने निर्णय गरेको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०७९ असोज ३० गते बिहान ७:०९ बजे उनको निधन भयो। उक्त समयमा उमेर १०३ वर्ष पुगेको विवरण स्रोतमा दर्ता छ।

विरासत

जोशीको कृति र अनुसन्धानले नेपालको लोकस्रोत सङ्कलन, मुद्राशास्त्र र रंगमञ्चीय अभिव्यक्तिमा दीर्घकालीन आधार तयार पार्‍यो। पहिलो पुस्ताका संस्थागत संरचनाकार, तीनपटकका पुरस्कार–धनी र शताब्दी व्यक्तित्वका रूपमा उनको नाम समसामयिक सांस्कृतिक इतिहासमा दिगो रूपमा अंकित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सत्यमोहन जोशी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सत्यमोहन जोशी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80

@misc{ne_259,
  title = {सत्यमोहन जोशी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}