दरबार हत्याकाण्ड

दरबार हत्याकाण्ड नेपालमा २०५८ जेठ १९ (२००१ जुन १) राति भएको राजदरबारभित्रको सामूहिक गोलीकाण्ड हो, जसमा राजपरिवार र नातेदार गरी १० जनाको मृत्यु भयो। तत्कालीन सार्वजनिक विवरणअनुसार युवराज दीपेन्द्रले आफ्नै परिवारका सदस्यमाथि गोली चलाए र अन्त्यमा आफूमाथि पनि प्रहार गरे भन्ने दाबी प्रसारित भयो। भोलिपल्ट अस्पतालमै ‘गम्भीर’ बताइएका दीपेन्द्रलाई राजपरिषदले राजा घोषित गर्‍यो र अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई राज्य सहायक तोकियो। २०५८ जेठ २२ मा दीपेन्द्रको मृत्यु औपचारिक रूपमा घोषणा भई ज्ञानेन्द्र नयाँ राजा बने।

मिति, स्थान र मृतक

घटना नारायणहिटी दरबार परिसरभित्र, परिवारिक जमघटको सन्दर्भमा भयो भन्ने उल्लेख पाइन्छ। मृतकमध्ये राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या, अधिराजकुमारी श्रुति, राजकुमार निराजन, अधिराजकुमार धिरेन्द्र, राजकुमारी शान्ती, राजकुमारी शारदा, राजकुमारी जयन्ती र कुमार खड्ग समावेश थिए। पछि तत्कालीन युवराज रहेका दीपेन्द्रको निधन पनि घोषणा गरिएकाले कूल मृतक १० जना भएका मानिन्छ।

तात्कालिक उद्धार र सत्ता–व्यवस्था

घटनापछि घाइतेहरूलाई छाउनीस्थित सैनिक अस्पताल पुर्‍याइयो र अस्पताल परिसरमा कडा सुरक्षा राखियो। सो रात पोखरामा रहेका ज्ञानेन्द्रसँग सम्पर्कका प्रयास भइरहेका थिए; मौसम प्रतिकूल हुँदा उडान ढिलो भयो। अस्पतालमा पुगेपछि परम्परा र विधान अनुसार कसरी अघि बढ्नेबारे छलफल भई, नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७अनुसार राजपरिषदले बेहोस अवस्थामा रहेका दीपेन्द्रलाई राजा र ज्ञानेन्द्रलाई राज्य सहायक तोक्ने निर्णय गर्‍यो। त्यसैबीच अंत्येष्टि व्यवस्थापनको सरकारी निर्देशन जारी भयो।

शाही सन्देश, राज्यारोहण र अन्त्येष्टि

२०५८ जेठ २१ मा राज्य सहायक बनेका ज्ञानेन्द्रले शाही सन्देशमार्फत दरबारभित्रको आग्नेयस्त्र आकस्मिक रूपमा चलेको भनी व्याख्या गरे। २०५८ जेठ २२ को बिहान दीपेन्द्रको मृत्यु भएको घोषणा भयो र त्यसैदिन नयाँ राजाको राज्यारोहण गरियो। राज्यारोहणपछि हनुमानढोकाबाट नारायणहिटी दरबारसम्म बग्गी जुलुस निकालिने क्रममा विभिन्न ठाउँमा नारा र विरोध सुनियो र सम्भावित जोखिमका कारण तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई बग्गीमा नराखिएको बताइन्छ। राजपरिवारका सदस्यहरूको राजकीय अन्त्येष्टि पशुपतिनाथ मन्दिरअगाडि सम्पन्न गरियो।

जनप्रतिक्रिया, सुरक्षा व्यवस्था र शहरको अवस्था

खबर सार्वजनिक हुनासाथ काठमाडौँ र त्यस वरपरका सहरमा स्वस्फूर्त भीड सडकमा ओर्लियो। भीड नियन्त्रण कठिन भएपछि विभिन्न क्षेत्रमा कर्फ्यू लगाइयो; सिंहदरबार बाहिरसम्म जनसमूह पुगेको वर्णन पाइन्छ। कर्फ्यू तोडेर निस्केका जुलुसमाथि सशस्त्र प्रहरीले गोली चलाउँदा १२ जना घाइते र ४ जनाको मृत्यु भएकाले स्थिति थप तनावपूर्ण बन्यो। राजा दीपेन्द्रको शवयात्रा कडा सैनिक घेराबन्दीमा, सार्वजनिक भीड विना सम्पन्न गरिएको उल्लेख छ।

उच्चस्तरीय छानबिन समिति

राज्यारोहणपछि ज्ञानेन्द्रले घटनाबारे सत्यअन्वेषण गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधान न्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्यायको अध्यक्षतामा उच्चस्तरीय समिति गठन गरे; सदस्यमा तत्कालीन सभामुख तारानाथ रानाभाट राखिए र प्रतिपक्ष दलका नेता माधवकुमार नेपाल मनोनित भए। नेपालले आफ्नो दलको निर्णयानुसार समिति त्यागेको सूचनासहित राजीनामा दिए। समितिलाई घटनास्थल अवलोकन, प्रत्यक्षदर्शी बयान, चिकित्सकीय विवरण, हतियार तथा गोलीको परीक्षणजस्ता अधिकार प्रदान गरिएको थियो। जेठ २६ देखि काम थालेको समितिको म्याद जेठ ३२ सम्म बढाइयो र एक हप्ताभित्र प्रतिवेदन सार्वजनिक गरियो, जसले ‘लागू पदार्थ र मद्य सेवनको प्रभावमा’ युवराज दीपेन्द्रद्वारा गोलीकाण्ड भएको निष्कर्ष दियो। यही निष्कर्ष आजसम्मको आधिकारिक मत रहे पनि प्रतिवेदनलाई व्यापक जनस्वीकार्यता भने मिलेन्।

षड्यन्त्र सिद्धान्त र विवाद

घटनालाई लिएर वैकल्पिक कथनहरू पनि प्रचलित छन्। घटनाका बेला ज्ञानेन्द्र पोखरामा रहेकाले र उनका परिवारका सदस्यहरू जोगिनु, केही प्रत्यक्षदर्शीका भनाइमा ‘दीपेन्द्रको नाममा अर्को व्यक्तिको उपस्थिती’ देखिनु, तथा केही शव भोजन कक्ष बाहिर भेटिनुजस्ता दाबीहरूले शंका थपेको बताइन्छ। दरबारका कर्मचारीहरूको बयानमा आधारित ‘रक्तकुण्ड’ नामक पुस्तकमा यिनै आशंकाहरू समेटिएको उल्लेख छ। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले विदेशी गुप्तचर निकायहरूको संलग्नता रहेको आरोप लगाएका समाचारसमेत आए। अर्कोतर्फ प्रत्यक्षदर्शीहरूबीच ‘पहिलो चोट स्वयं दीपेन्द्रलाई लागेको’ भनाइजस्ता परस्परविरोधी विवरणले पनि विवाद खुला नै राख्यो।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया

घटनापछि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लू बुसले राजा वीरेन्द्र र राजपरिवारका सदस्यहरूको असामयिक निधनप्रति गहिरो शोक व्यक्त गर्दै नेपाली जनताप्रति समवेदना प्रकट गरे।

घाइतेहरूको सूची (स्रोतअनुसार)

• अधिराजकुमारी शोभा
• कुमार गोरख
• श्रुतिका पति
• अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रकी पत्नी केतकी चेस्टर

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दरबार हत्याकाण्ड।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दरबार हत्याकाण्ड. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1

@misc{ne_181,
  title = {दरबार हत्याकाण्ड},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}