सप्तकोशी नदी

सप्तकोशी नदी हिमाली जलाधारबाट आउने सात प्रमुख धाराहरू एक ठाउँमा मिसिएर बनेको नेपालको अति ठुलो नदीसमूह हो। यसले सुनसरी जिल्लाको चतरा गल्छीबाट तराईमा प्रवेश गर्छ र कोशी बाँध हुँदै दक्षिणतर्फ बगेर भारतको विहार राज्यमा पुगेर गङ्गा नदीसँग संगम बनाउँछ। वर्षायाममा बारम्बार डुबान र कटान हुने भएकाले यसलाई विहारतर्फ "विहारको दुःख" भनेर पनि चिनिन्छ।

उत्पत्ति र सहायक नदीहरू

यस नदीको जलप्रणाली हिमालयका हिमनद र वर्षातमा भर पर्ने पहाडी खोँचबाट पोषित छ। सात प्रमुख सहायक धाराहरू मिसिएर मुख्य धारा बन्ने भएकाले यसलाई "सप्तकोशी" भनिन्छ। स्रोतका अनुसार सहायक धाराहरूमा अरुण नदी, तमोर नदी, सुनकोशी, भोटेकोशी, लिखु, तामाकोशी र इन्द्रावती समावेश छन्। अर्कै स्थानमा दुधकोशीलाई पनि सूचीमा राखिएको छ; त्यसैले सहायकहरूको निश्चित सूचीबारे स्रोतभित्रै मतभेद भेटिन्छ।

भौगोलिक मार्ग र संगम

सहायक धाराहरू महाभारत पर्वत शृङ्खलाको तल्लो भागतिर नजिकिँदा एकआपसमा मिसिन्छन्। त्यसपछि मुख्य धारा सुनसरीस्थित चतरा गल्छीबाट समथर भूभागतर्फ पस्छ। नेपालतर्फ लौकही र हनुमाननगरबीचको भागमा अवस्थित कोशी बाँध पार गरी नदी भारत प्रवेश गर्छ र अन्ततः विहारको कर्सेला घाटमा गङ्गा नदीमा मिसिन्छ।

प्रवाह, निक्षेप र उपनाम

प्रवाहको तीव्रताका सन्दर्भमा यस नदीलाई चीनको ह्वाङ्हो नदीपछि अति वेगवान नदीमध्ये एक मानिएको दाबी पाइन्छ। माथिल्लो भागका उकालो ढल्कन र काठपाथर, बालुवा तथा कंकड-बट्टाको विशाल बोकाहले तलतिर निरन्तर निक्षेप बढाउँछ। बारम्बारको कटान र डुबानले विहारतिर ठूलो क्षति हुने भएकाले नदीलाई "विहारको दुःख" भन्ने प्रचलन छ, यद्यपि यसले त्यही मैदानी भूभागलाई सिँचाइयोग्य पनि बनाउँछ।

तटीय कटान र च्यानल जोखिम

दीर्घ अवधिमा नदीले आफ्नै मार्ग विस्तार र सर्ने प्रवृत्ति देखाएको छ; पछिल्ला २५० वर्षमा करिब १२० किमीसम्म क्षेत्र परिवर्तन भएको विवरण पाइन्छ। उदयपुरको वेलका नगरपालिका–८, डुम्रीवोट (२६.८२°N, ८७.१३°E) नजिकको बाढीमैदानभित्रको नदीकाँठीय टेरेस निरन्तर काटिँदै गएको र निष्क्रिय पश्चिमी भंगालोको मुखबाट करिब ५०–६० मिटरमै कटान पुगेको जनाइएको छ। सुनसरीको टप्पु क्षेत्र र वराहक्षेत्र नपा–स्थित श्रीलंका टापु गरैया (२६.७५°N, ८७.०७९°E) आसपास करिब ४ किमि तटीय खण्डमा पनि टेरेस कटान हुँदै पश्चिमतर्फ सर्दै गएको देखिन्छ। यस प्रवृत्तिका कारण सोमवारे, डूम्रिवोट, मसानघाट, धौरीटप्पु, चिलिया र रामनगरजस्ता बस्तीहरू जोखिममा परेका छन्।

पूर्वाधार, नियमन र प्रस्तावित आयोजना

नदी व्यवस्थापनका लागि नेपाल र भारतले संयुक्त रूपमा कोशी बाँध निर्माण गरेका हुन्। बहाव नियन्त्रण, जलविद्युत उत्पादन र सम्भावित जल यातायातका उद्देश्यले सप्तकोशी क्षेत्रमा उच्च बाँधको अध्ययन अगाडि बढाइएको छ। तर पर्यावरणविद्हरूले नदीको उच्च वहाव र ठूला ढुंगानदी सामग्रीको आवागमनका कारण बाँध सुरक्षामा चुनौती रहने टिप्पणी गरेका छन्। दीर्घकालीन रूपमा पश्चिमी तटबन्ध विस्तार गरी करिब १५ किमि थप सुरक्षात्मक संरचना खडा गर्ने प्रस्ताव आएको छ, जसका लागि ठूलो प्राविधिक तथा आर्थिक स्रोत आवश्यक हुने बताइन्छ। यस्ता पहलहरू संयुक्त समिति कोशी तथा गण्डक परियोजना जस्ता द्विपक्षीय संयन्त्रमार्फत समन्वय गर्ने भनाइ छ।

संरक्षण, वातावरण र संस्कृति

सप्तकोशी जलाधारमा अवस्थित सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज र कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष जस्ता संरक्षित क्षेत्रहरू जैविक विविधताका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्। सहायक धारामा पर्ने सुनकोशीमा सन् २०२४ मा सरसफाइ अभियान चलाइँदा १३४ जनाको सहभागितामा २४,५७५ किलो फोहोर हटाइएको विवरण छ। नदी तटीय क्षेत्रका स्थानीय सांस्कृतिक स्थलहरू, जस्तै खुवालुङ (किराँत धर्मसँग सम्बन्धित), जलप्रवाह र कटानका असरले संवेदनशील देखिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सप्तकोशी नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सप्तकोशी नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80

@misc{ne_127,
  title = {सप्तकोशी नदी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}