सङ्खुवासभा जिल्ला

सङ्खुवासभा जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशमा पर्ने एक हिमाली जिल्ला हो। उत्तरमा तिब्बत (चीन) र दक्षिणतर्फ धनकुटा जिल्ला तथा तेह्रथुम जिल्लासँग जोडिएको यो क्षेत्र पूर्वमा ताप्लेजुङ जिल्ला र तेह्रथुम तथा पश्चिममा सोलुखुम्बू जिल्ला र भोजपुर जिल्लाले घेरेको छ। सदरमुकाम खाँदबारी रहेको जिल्लाको उचाइ दायरा अरुण उपत्यकाको करिब ४५७ मिटरदेखि मकालु शिखरसम्म पुग्छ, जसले भौगोलिक विविधता र जैविक सम्पदामा समृद्धि भर्नेको देखिन्छ।

अवस्थिति र सिमाना

जिल्लाको भौगोलिक दायरा करिब २७°०६’ देखि २७°५५’ उत्तरी अक्षांश र ८६°५७’ देखि ८७°४०’ पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। पूर्वतर्फ ताप्लेजुङ जिल्ला र तेह्रथुम जिल्ला, पश्चिमतर्फ सोलुखुम्बू जिल्ला र भोजपुर जिल्ला, उत्तरतर्फ तिब्बत तथा दक्षिणतर्फ धनकुटा जिल्ला र तेह्रथुम जिल्ला रहेका छन्। उत्तरी भाग तुलनात्मक रूपमा फराकिलो र हिमशृङ्खलाले सजिएको छ भने दक्षिणतर्फ पहाडी–पहिरा क्षेत्र विस्तारित छ।

भू–आकृति, उचाइ र हावापानी

यस जिल्लामा समुद्र सतहदेखि करिब ४५७ मिटर उचाइको अरुण उपत्यकादेखि मकालु शिखरसम्म उचाइ दायरा देखिन्छ। मकालुको उचाइबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ (८,४८१ मि. र ८,४६३ मि. दुवै अंक भेटिन्छन्)। उचाइ र भौगोलिक ढाँचाका कारण यहाँ शीत–हिमालीदेखि लिएर उष्ण मानसुनी जलवायुका रूपान्तरणहरू पाइन्छन्। उत्तर–मध्य भाग हुँदै बगेको अरुण नदी सप्तकोशी नदीको सहायक नदी हो।

प्राकृतिक सम्पदा

जंगल, हिमक्षेत्र र जलसम्पदा समेटिएको जिल्लामा मकालु–बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा तिनजुरे–मिल्के–जलजले लाली गुराँस संरक्षण क्षेत्र अवस्थित छन्। वन जमिनको करिब ४०.३१% भाग ओगट्ने उल्लेख छ; यस्तै चरन/झाडी करिब ११.३७%, हिम तथा जल क्षेत्र करिब २७.३९% र ढुङ्गा–भीरजस्ता भाग करिब १२.६६% रहेको विवरण पाइन्छ। प्रमुख नदी–खोलाहरूमा अरुण नदी, बरुण, संखुवा, सभा, पिलुवा, हेंवा, इप्सुवा, आप्सुवा, इखुवा, कासुवा र सिसुवा पर्दछन्। पोखरी–तालमा सभापोखरी, गुफापोखरी, सिद्धपोखरी, पोप्तीपोखरी/लालपोखरी, मत्स्यपोखरी, बन्दुकपोखरी, लक्ष्मीपोखरी, किपुपोखरी, फेलुङ्गा, मुलुङ्ग र छावा आदि उल्लेखनीय छन्।

जैविक विविधतामा रुखभालु, पाण्डा, ओत, हिमभालु, हिमचितुवा, बाघ, घोरल, झारल, मृग, चित्तल, हरिण, खरायो, काँडे भ्याकुर, झिंगे फिस्टो र पखेंटे भ्याकुरो जस्ता प्रजातिहरू दर्ता गरिएको छ। उच्च हिमाली शृङ्खलामा मकालुका साथै वरुणत्से (करिब ७,१२९ मि.), चाम्लाङ्ग (करिब ७,३१९ मि.), मकालु दोस्रो (करिब ७,६७८ मि.), हिमचुली (करिब ६,४२४ मि.) र कुम्भकर्ण (करिब ७,१२९ मि.) जस्ता शिखरहरू उल्लेख गरिएका छन्।

इतिहास र नामोत्पत्ति

जिल्लाको नाम पश्चिमतर्फ बहने संखुवा खोलासँग र बीचभाग हुँदै बग्ने सभा खोलासँग सम्बन्धित मानिन्छ; यी दुई खोला नामको संधिले “सङ्खुवासभा” बनेको भनिन्छ। आरम्भमा यी दुवै खोलाबीचको भू–भागलाई नै सो नामले चिनिन्थ्यो। वि.सं. २०३२ मा भू–भाग र प्रशासनिक पुनर्संयोजनपछि हालको रूपरेखा कायम भएको उल्लेख छ।

पौराणिक परम्पराअनुसार सभापोखरीमा वेद लेखन गरिएको स्थलको रूपमा वेदव्यासको प्रसङ्ग, शिव–पार्वतीसँग जोडिएको शिवधारा तथा सतीदेवीको देब्रे आँखा पतन भएको मानिएको सिद्धकाली मन्दिर आदि धार्मिक स्थलहरू यस क्षेत्रसँग सम्बन्धित छन्। किराँतकालमा यो भूभाग लिम्बुवान (पल्लो किराँत) अन्तर्गत पर्दथ्यो र थुप्रै गढी–कोट–गोलाहरूको उपस्थिति देखिएको वर्णन पाइन्छ; हटियागोला, गढीबजार, लोहाकोट जस्ता स्थाननामहरू त्यही स्मृतिसँग बाँधिन्छन्।

नेपाल एकीकरण प्रक्रियामा वि.सं. १८३१ वैशाखमा चैनपुर दक्षिणतर्फ गोर्खा पक्षका रघु राना र लिम्बुवान पक्षका कांङसोरे वनेम नेतृत्वका सेनाबीच युद्ध भएको विवरण भेटिन्छ। राणा शासनकालमा यो क्षेत्र धनकुटा गौंडा वडाहाकिम र चैनपुरको न्यायिक क्षेत्राधिकारमा पर्दथ्यो। स्थानीय वस्ती समूहहरू “थुम” का रूपमा परिचित थिए, जसमा दशमजिया, पाँचमजिया, पाँचखपन, सभा उत्तर थुम, संखुवा उत्तर थुम आदि समावेश गरिन्थे।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा १० वटा स्थानीय तह छन्, जसमा ५ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका पर्दछन्। नगरपालिकामा चैनपुर, धर्मदेवी, खाँदबारी, मादी र पाँचखपन तथा गाउँपालिकामा भोटखोला, चिचिला, मकालु, सभापोखरी र सिलिचोङ समावेश छन्। संघीय तहका लागि १ निर्वाचन क्षेत्र र प्रदेश तहका लागि २ निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको छ।

अर्थतन्त्र, बस्ती र वाणिज्य

स्थानीय अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि आधारित छ। आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसंख्याको करिब ६०.७३% मध्ये ७७.६२% कृषि र २२.३८% गैरकृषि पेसामा आश्रित रहेको तथ्याङ्क उल्लेखित छ। व्यापारिक केन्द्रका रूपमा तुम्लिङटार विमानस्थल–खाँदबारी आसपास, चैनपुर, बाह्रबिसे–त्रिवेणीबजार, जलजला, सित्तलपाटी, आँखिभुईँ, सेदुवा, मकालु, किमाथान्का र गुफापोखरी लगायत स्थान चलायमान छन्। चैनपुरको करुवा (धातुका भाँडा) स्थानीय उत्पादनको प्रतीकका रूपमा स्वदेश र विदेशमा परिचित छ।

पर्यटन र आकर्षण

उच्च हिमाली पदयात्रा, वनोंदय, धार्मिक स्थल र ताल–पोखरीहरूले पर्यटनको सम्भावना रहाएको छ। मकालु–बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज र तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रका लाली गुराँस फाँट, सभापोखरी, गुफापोखरी, खेम्पालुङ, शिवधारा, मत्स्यपोखरी, बानेश्वर महादेव, मनकामना, जौबारी महादेव गुफा, हुमुङमाई मन्दिर र गुठी गुम्बा प्रमुख आर्कषणहरू हुन्। संसारकै होचो भनिने अरुण उपत्यका र मकालु–चाम्लाङ्ग–बरुण्त्से क्षेत्रका दृश्यावलीले यो जिल्लाको पहिचान थप प्रष्ट्याउँछन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सङ्खुवासभा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सङ्खुवासभा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_34,
  title = {सङ्खुवासभा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}