ताप्लेजुङ जिल्ला

ताप्लेजुङ जिल्ला पूर्वोत्तर नेपालको हिमाली भू–भागमा रहेको प्रशासनिक एकक हो, जो कोशी प्रदेश भित्र पर्छ। यस जिल्लाको क्षेत्रफल ३,६४६ वर्ग किलोमिटर छ र भित्री भागमै कञ्चनजङ्घा समेतका हिमशिखरहरू अवस्थित छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार कुल जनसङ्ख्या १,२०,५९० थियो। सदरमुकाम फुङलिङ हो, र धार्मिक आस्थाका प्रमुख केन्द्रमध्ये पाथीभरा देवी मन्दिर उल्लेखनीय गन्तव्य हो।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

जिल्ला उत्तरमा तिब्बत, पूर्वमा सिक्किम, पश्चिममा सङ्खुवासभा जिल्ला तथा दक्षिणमा तेह्रथुम जिल्ला र पाँचथर जिल्लाबाट घेरिएको छ। अक्षांश २७°०६′ देखि २७°५५′ उत्तर र देशान्तर ८७°५७′ देखि ८८°१२′ पूर्वको दायरामा पर्दछ; केही स्रोतमा अक्षांश–देशान्तरका अंक फरक देखिन्छ। भूरूप उत्तर–दक्षिण फैलिएको छ र उचाइ करिब ७७७ मिटरबाट अत्यन्त उच्च हिमशिखरसम्म पुग्छ। क्षेत्रफलका आधारमा यो नेपालका ठूला जिल्लामध्ये तेस्रो स्थानमा परेकाे उल्लेख पाइन्छ।

नामको उत्पत्ति

ताप्लेजुङ नामबारे विभिन्न व्याख्या भेटिन्छ। शेर्पा भाषामा नाम “སྟབས་ལས་རྫོང་རྫོང་ཁག” जस्तो उच्चार हुने उल्लेख छ, जसमा ‘ताप्ले/स्ताब्लेस’ र ‘जोङ/किल्ला’ जोडिएको मानिन्छ। लिम्बु समुदायतर्फ “ताप्ले” नामका स्थानीय शासक र “जुङ” (किल्ला) शब्दबाट बनेको व्युत्पत्ति प्रचलित छ। किल्ला, राजवंश तथा ऐतिहासिक घटनाबारे किम्वदन्तीहरू फरक–फरक छन्; स्रोतहरूमा मतभेद छ।

भू–रूप, जलवायु र प्राकृतिक क्षेत्र

जिल्लाको उचाइको दायरा ७७७ मिटरदेखि कञ्चनजङ्घासम्म फैलिएको छ। उच्च भागमा वर्षैभरि हिउँ जम्ने, ५,००० मिटर माथि टुन्ड्रा प्रकारको हावापानी पाइने र ८००–२,५०० मिटर दायरा भित्र अन्न, कन्द, फलफूल तथा तरकारीको खेती उपयुक्त ठहरिन्छ। यहाँ न्यूनतम तापक्रम करिब ५.०°सेल्सियस र अधिकतम २६.३°सेल्सियस पुगेको तथा औसत तापक्रम करिब १६.३९°सेल्सियस रहेको उल्लेख छ। ऊचाइजन्य क्षेत्रीकरणमा उच्च पर्वतीय क्षेत्र करिब ३८.८% र उप–पर्वतीय करिब १६.८% भागमा फैलिएको विवरण पाइन्छ।

नदी, हिमताल र चुचुराहरू

तामोर नदी जिल्लाको मुख्य नदी हो, जसले पूर्व–पश्चिम फाँटहरू छुट्याउँदै बग्छ। यसका सहायक नदी/खोलामा काबेली नदी तथा अन्य धाराहरू समावेश छन्। जिल्ला भित्र ६० भन्दा बढी नदी र मुहानहरू तथा सिङ्जेन्मा, साम्दो, तीन पोखरी र काली पोखरीजस्ता चिसो तालहरू छन्। कञ्चनजङ्घा, कुम्भकर्ण, तालुङ, काब्रु, नेपाल शिखर र जिमिगेलाजस्ता उच्च भिरालो शृङ्खलाहरू अवस्थित छन्। कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र करिब २,०३५ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको संरक्षित क्षेत्र हो।

जनसाङ्ख्यिकी

वि.सं. २०७८ मा जनसङ्ख्या १,२०,५९० थियो, जसमा करिब २३.५९% सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्। १,००० पुरुषमा ९८४ महिलाको लिङ्गानुपात उल्लेखित छ। साक्षरतामा ७१.०% ले पढ्न–लेख्न सक्छन्, २.८% ले केवल पढ्न र २६.१% ले दुवै गर्न सक्दैनन्। भाषिक संरचनामा लिम्बू भाषिकको हिस्सा ठूलो छ; नेपाली र शेर्पा समुदायको अंश करिब चौथाइ–चौथाइ दायरामा देखिन्छ, तर प्रतिशतबारे स्रोतहरूमा सानो मतभेद छ। धर्ममा किराँत, बौद्ध र हिन्दू मतप्रवाह प्रमुख छन्; तिनका लगतमा पनि आंशिक अन्तर भेटिन्छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्ला स्तरमा जिल्ला समन्वय समिति र जिल्ला प्रशासन कार्यालयको संयोजनमा प्रशासनिक काम कारबाही हुन्छ। स्थानीय तहका रूपमा ९ निकाय छन्—१ नगरपालिका र ८ गाउँपालिका। ती हुन्: फुङलिङ नगरपालिका, आठराई त्रिवेणी, सिदिङ्वा, फक्ताङलुङ, मिक्वाखोला, मेरिङदेन, मैवाखोला, पाथीभरा याङवरक र सिरिजङ्घा।

पूर्वाधार र आवागमन

जिल्ला सदरमुकाम फुङलिङ मेची राजमार्ग हुँदै पूर्व–पश्चिम मार्गसँग जोडिन्छ। मेची करिडोरमार्फत इलाम जिल्ला र पाँचथर जिल्ला पार गरी यातायात पहुँच सम्भव हुन्छ। सडक दूरीबारे फरक–फरक अंक प्रकाशनमा देखिन्छ; यद्यपि सदरमुकामबाट सुकेटारसम्म पिच सडक पुगेको छ। हवाई यातायातका लागि ताप्लेजुङ विमानस्थल (सुकटेार) एकमात्र अवतरणस्थल हो।

जैविक विविधता र संरक्षण

जिल्लाको करिब ३९.८५% भाग वनले ढाकेको छ। वि.सं. २०३९ देखि विभिन्न गाउँ क्षेत्रमा वृक्षारोपण कार्यक्रम सञ्चालित भई करिब ६५८.५ हेक्टरमा रोपाइँ भएको विवरण छ। वनस्पतिमा ११ किसिमका सल्ला, करिब १,२७३ प्रजातिका फूलफूल्ने बिरुवा, २४ किसिमका गुराँस र ६९ प्रकारका सुनगाभा (ओर्किड) उल्लेख छन्। वन्यजन्तु र चरामा ५८ प्रजातिका बन्यजन्तु र २५३ किसिमका चराहरू सूचीकृत छन्।

पर्यटन र सांस्कृतिक स्थल

उच्च हिमाली पदयात्रा, हिमताल र घाँसे मैदानले ताप्लेजुङलाई पदयात्रीको आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ। कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र भित्र हिउँ चितुवा र रातो पाण्डा जस्ता दुर्लभ प्रजाति देखिने सम्भावना रहन्छ। पाथीभरा देवी मन्दिर (करिब ३,७९४ मि.) हिन्दू, बौद्ध र किराँत धर्मावलम्बीहरूको साझा तीर्थस्थल मानिन्छ। ओलाङचुङगोला क्षेत्रमा १६औँ शताब्दीदेखिको गुम्बा एवं स्थानीय सांस्कृतिक सम्पदा अवस्थित छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ताप्लेजुङ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). ताप्लेजुङ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_26,
  title = {ताप्लेजुङ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}