वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह वि.सं. २०२८ देखि २०५८ सम्म नेपालका संवैधानिक तथा पूर्वार्धमा निरपेक्ष राजा रहे। उनी दशौँ शाह वंशीय सम्राटका रूपमा पहिचानित छन्। शासनकालमा २०३७ को जनमत सङ्ग्रह, २०४६ को प्रजातान्त्रिक परिवर्तन र २०४७ को संविधान जारी हुनु महत्त्वपूर्ण चरण बने। कूटनीतिमा शान्तिक्षेत्र प्रस्ताव र संरक्षित क्षेत्र विस्तारमा सक्रियता देखियो। उनी वि.सं. २०५८ मा दिवंगत भए।
परिचय र परिवार
वीरेन्द्रका पिता राजा महेन्द्र र माता इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी थिए। उनका दुई भाइमध्ये माहिला ज्ञानेन्द्र शाह र कान्छा धीरेन्द्र शाह हुन्। धीरेन्द्रको निधन राजदरबार हत्याकाण्डमा भएको उल्लेख पाइन्छ। वीरेन्द्रले वि.सं. २०२६ फागुन १६ मा ऐश्वर्या राज्यलक्ष्मी देवीसँग वैवाहिक सम्बन्ध जोडे। दम्पतीका सन्तानमा युवराज दीपेन्द्र शाह, अधिराजकुमारी श्रुति शाह र अधिराजकुमार निराजन शाह रहेका थिए।
शिक्षा र प्रारम्भिक रुचि
विरोध कालका बाल्यवस्थापछि उनले दार्जिलिङस्थित सेन्ट जोसेफ विद्यालयमा भाइ ज्ञानेन्द्र शाहसँग करिब आठ वर्ष अध्ययन गरे। वि.सं. २०११ फागुन ३० मा राजा त्रिभुवनको निधनपछि महेन्द्र गद्दीमा बसे र वीरेन्द्र युवराज बने। वि.सं. २०१५–२०२० बीच संयुक्त अधिराज्यको इटन कलेजमा अध्ययन गरी नेपाल फर्किए। पछि टोकियो विश्वविद्यालयमा केही अवधि बिताएर वि.सं. २०२३–२०२४ मा हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा राजनीतिक सिद्धान्त अध्ययन गरेको उल्लेख छ।
युवावस्थामा उनले क्यानाडादेखि दक्षिण अमेरिका र अफ्रिकासम्म भ्रमण रुचाए, नेपाली हस्तकला सङ्कलन गरे र कलाको समर्थन गरे। पछि हेलिकप्टर उडाउन सिकेको भनाइ पनि भेटिन्छ। वि.सं. २०२६ को वैवाहिक समारोह अत्यन्त भव्य भएको र ठूलो आर्थिक लागत लागेको विवरण स्रोतमा प्रस्तुत छ।
गद्दारोहण र पञ्चायती शासन
वि.सं. २०२८ माघ १७ मा २७ वर्षको उमेरमा वीरेन्द्र गद्दीमा बसे। उनले पिताबाट उत्तराधिकारमा प्राप्त पञ्चायती व्यवस्थामार्फत स्थानीय तथा क्षेत्रीय परिषद् प्रणालीद्वारा शासन चलाए। राजाका हैसियतमा पहिलो आधिकारिक विदेशयात्रा २०३० असोज २६ मा भारततर्फ भयो र करिब दुई महिनापछि चीन भ्रमण सम्पन्न गरियो। राज्याभिषेकसमयको एक औपचारिक कार्यक्रममा नेपाललाई शान्तिक्षेत्र घोषणा गर्न प्रस्ताव राखिएको बताइन्छ।
प्रजातान्त्रिक माग तीव्र बनेपछि २०३७ वैशाख २० मा गैरदलीय बनाम बहुदलीय व्यवस्थाबीच जनमत सङ्ग्रह गरियो, जसमा गैरदलीय पक्ष अगाडि रह्यो। त्यसपछि पनि राजनीतिक सङ्गठनहरूमा नियन्त्रण क्रमशः खुकुलो हुन थाले र संवैधानिक परिवर्तनको आवाज बढ्दै गयो।
बहुदलीय संक्रमण र द्वन्द्व
वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनपछि वीरेन्द्रले दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध हटाए र स्वतन्त्र आयोगबाट तयार गरिएको प्रारूपका आधारमा २०४७ को संविधान जारी भयो। त्यस पश्चात् उनले बहुदलीय व्यवस्थासहितको संवैधानिक राजतन्त्रका राष्ट्राध्यक्षका रूपमा भूमिका सम्हाले। शासनकालको उत्तरार्धमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीद्वारा सशस्त्र विद्रोह आरम्भ भई माओवादी जनयुद्ध २०५२–२०६२ सम्म फैलिएको विवरण उल्लेख छ।
उनको निर्णय–प्रक्रिया विषयमा केही आलोचनात्मक टिप्पणीहरू स्रोतमा देखिन्छन्, जसअनुसार सल्लाहकारमा बढी निर्भरता र अनिश्चितता देखिन्थ्यो। विद्रोहको समय शाही सेनाको प्रत्यक्ष प्रयोग सीमित राख्ने निर्णयलाई कतिपयले शान्ति जोगाउने प्रयासका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्।
कूटनीति र शान्ति पहल
भारत, चीन र सोभियत प्रभावबीच नेपालको स्वाधीनता सन्तुलित राख्ने नीति उनमा प्रष्ट थियो। २०३० तिर उत्तरी हिमाली क्षेत्रमा क्रियाशील खम्पा समूहको निःशस्त्रीकरण शान्तिपूर्ण ढङ्गले गरिँदा नेपाल–चीन सम्बन्ध सुदृढ भएको भनियो। उनले सार्क र दक्षिण एसियाली खाद्य भण्डार जस्ता संयन्त्रको उन्नयनमा योगदान दिएको दाबी छ, र काठमाडौंमा सार्क सचिवालय स्थापना भएको उल्लेख पाइन्छ।
संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा नेपालको तटस्थता प्रवद्र्धन गर्दै नेपाललाई शान्तिक्षेत्रका रूपमा मान्यता दिन प्रस्ताव राखियो, जसलाई अनेकौँ देशले समर्थन गरेको भनिन्छ। वि.सं. २०४२ मा शान्ति कायम राख्ने प्रशिक्षण शिविर गठन भई २०५७ तिर संरचना पुनर्संयोजन गरिँदा यसलाई वीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन तालिम केन्द्र नाम दिइएको उल्लेख छ।
प्राकृतिक सम्पदा संरक्षण
उनको पालामा वन्यजन्तु सुरक्षाका लागि सशस्त्र गस्ती र चौकीहरूको जालो विस्तार गर्दै कानुनी आधार तयार पारियो। वि.सं. २०२६ मा राष्ट्रिय निकुञ्ज ऐन लागू भई २०२९ मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज औपचारिक रूपमा स्थापना भयो। त्यसै अवधिमा लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज (एक हजार ७१० वर्गकिलोमिटर) र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१,१४८ वर्गकिलोमिटर) घोषणाका साथ कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष र शुक्लाफाँटा आरक्ष स्थापना गरियो।
पश्चिम क्षेत्रमा रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज (राराताल सहित) र २०४० मा शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज थपिए; सोही वर्ष खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज र पर्सा आरक्ष घोषणा गरियो। २०४३ मा ढोरपाटन शिकार आरक्ष स्थापना गरी शिकार परम्परालाई नियमन गरिएको थियो, र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र घोषणा सँगसँगै संरक्षित क्षेत्रको अवधारणा विस्तार भयो। युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीकृतिमा सगरमाथा (२०३५) र चितवन (२०४०) समावेश भए; सोही काल खण्डमा काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुरका दरबार क्षेत्र तथा स्वयम्भू, बौद्ध, पशुपति र चाँगुनारायण पनि सूचीमा परे।
अर्थतन्त्र, पूर्वाधार र कृषिउन्नति
वि.सं. २०३२ पुस १३ मा चीन सहयोगयुक्त ट्रली बस सेवा शुरु भयो। औद्योगिक पूर्वाधार विस्तारमा नेपालगञ्ज (२०२९), पोखरा (२०३०), बुटवल (२०३२), भक्तपुर (२०३५), धनकुटा (२०२६), वीरेन्द्रनगर (२०३७) र गजेन्द्रनारायण (२०४२) औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गरियो। गोर्खकाली रबर, उदयपुर सिमेन्ट, नेपाल मेटल र नेपाल फार्मास्युटिकल्सजस्ता राज्य–सम्बद्ध उद्योगहरू सञ्चालनमा आए, र मेलम्ची खानेपानीको योजना स्तरिय रूपमा अगाडि बढाइयो।
ऊर्जा, वित्त र सञ्चारमा २०३८ मा ६० मेगावाट क्षमताको कुलेखानी जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा आयो। त्यही वर्ष त्रिवि शिक्षण अस्पताल जापानी सहयोगमा स्थापना भयो। २०३२ मा धितोपत्र विनिमय केन्द्र (हालको नेप्से) गठन भई पूँजी बजारको आधार राखियो। २०४१ मा नेपाल टेलिभिजन स्थापना गरियो र २०४२ मा फ्रान्सेली सहयोगमा प्रसारण प्रारम्भ भयो। ती सुधारपछि २०४२ सम्म २,०५४ औद्योगिक प्रतिष्ठानले करिब १,२५,००० श्रमिकलाई रोजगारी दिएको विवरण प्रस्तुत छ।
पहाडी–ग्रामीण पहुँचका सन्दर्भमा सरकारले वायुपुललाई प्राथमिकता दिने नीति लिएर बाग्लुङ (बलेवा), ढोरपाटन, महेन्द्रनगर, जाजिरा–रुकुम, साँफेबगर, सिमिकोट, डोल्पा, रामेछाप, डोटी, ताल्चा (रारा), ताप्लेजुङ (सुकेटार), जिरी, फाप्लु, बझाङ, रोल्पा, मनाङ, बाजुरा र दार्चुला विमानस्थल क्रमशः २०२९–२०४२ बीच निर्माण/सञ्चालनमा ल्याइयो। सोलुखुम्बु जाने लामोसाँघु–जिरी सडक २०४१ मा स्विस सहयोगमा सम्पन्न भयो।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q162306
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9
@misc{ne_179,
title = {वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
