माओवादी जनयुद्ध

माओवादी जनयुद्ध नेपालमा वि.सं. २०५२ देखि २०६३ सम्म चलेको सशस्त्र राजनीतिक संघर्ष हो, जसमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) र नेपाल सरकार आमनेसामने उभिए। यो अवधि सर्वसाधारणद्वारा “सशस्त्र द्वन्द्वकाल” को नामले चिनिन्थ्यो। करिब १७,००० भन्दा बढी नागरिक, विद्रोही र सुरक्षा निकायका सदस्यले ज्यान गुमाए, र ठूलो संख्यामा ग्रामीण बासिन्दा आन्तरिक रूपमा विस्थापित भए। २०६३ मङ्सिर ५ मा गिरिजाप्रसाद कोइराला र पुष्पकमल दाहालबीच भएको विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि सशस्त्र चरण अन्त्यतर्फ मोडिएको मानिन्छ।

पृष्ठभूमि र लक्ष्य

वि.सं. २०४६ को राजनीतिक परिवर्तनपछि बहुदलीय व्यवस्था स्थापित भए पनि, माओवादी धारले नेपाली राजतन्त्रको अन्त्य र नयाँ जनवादी व्यवस्था स्थापने लक्ष्य तय गरेको थियो। वैधानिक मोर्चा तथा सहायक संगठनहरूको अभियानमार्फत राजतन्त्रविरुद्ध निरन्तर दबाब बनाइदै आयो। यसै रणनीतिक सन्दर्भमा, सशस्त्र मार्ग रोज्ने निर्णय पार्टीले सार्वजनिक गर्‍यो।

सुरुवात र आरम्भिक रणनीति

२०५२ फागुन १ मा आन्दोलनको औपचारिक घोषणा भयो। त्यसअघि तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई ४० बुँदे माग पेश गरिएको थियो। आरम्भमा रोल्पा र रुकुम केन्द्रित आधार विस्तार गरिँदै, प्रहरी चौकी र सरकारी संयन्त्रमाथि समन्वित आक्रमणहरू गरिए। राज्य पक्षले कडा दमन नीति अवलम्बन गर्दै, युद्धरत नेताहरूका शिरमूल्य तोक्ने जस्ता कदम अघि सार्‍यो।

संघर्षको विस्तार र प्रमुख घटनाक्रम

आरम्भपछि आक्रमण र प्रतिआक्रमण क्रमशः तीव्र भए। २०५७ मा डोल्पाको सदरमुकाम दुनैमाथि कारबाही भयो। २०५८ जेठ १९ को नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्डपछि राष्ट्रिय राजनीति अस्थिर रह्यो। साउन १० मा युद्धबिराम घोषणा भए पनि, मंसिरतिर दाङ घोराहीस्थित सुरक्षा बेसमाथि आक्रमणसँगै आपतकाल लागू गरियो। २०५९ मा पत्रकार कृष्ण सेन् हत्याजस्ता घटनाले मानवअधिकारको चासो बढायो।

२०६० मा पहिलो औपचारिक युद्धबिरामसहित वार्ताका चरणहरू बर्दिया, नेपालगञ्ज र दाङ हापुरेमा भए; राज्यतर्फ कमल थापा र प्रकाशचन्द्र लोहनी तथा विद्रोहीतर्फ बाबुराम भट्टराई र कृष्णबहादुर महरा सहभागी थिए, सहजकर्तामा पद्मरत्न तुलाधर र दमननाथ ढुंगाना रहे। सोही वर्ष साउन ३२ को दोरम्बा घटनामा मारिएका व्यक्तिलाई लिएर विवाद उठ्यो, र युद्धबिराम भङ्ग भयो। त्यही समयमै मैना सुनुवार मृत्युसम्बन्धी घटना सैन्य क्याम्पसँग जोडिएर चर्चामा आयो। २०६१ मा पत्रकार डेकेन्द्र थापाको हत्या, माघ १९ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा प्रत्यक्ष शासन ग्रहण, खाराको दोस्रो लडाइँ, र २०६२ जेठ २३ को बाँदरमुडे घटनाजस्ता घटनाहरू उल्लेखनीय बने। २०६२ मंसिरमा दिल्लीमा १२ बुँदे समझदारीसँगै माओवादी पक्ष शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उन्मुख भयो। २०६३ चैतमा जनआन्दोलनले संसद पुनःस्थापना गर्‍यो।

मानवअधिकार उल्लङ्घन र मानवीय प्रभाव

दुवै पक्षबाट मृत्युदण्ड, अपहरण, बलपूर्वक बेपत्ता पार्ने घटना र अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनविपरीतका क्रियाकलापसम्बन्धी आरोपहरू उब्जिए। मृतकको संख्या १७,००० नाघेको अनुमान छ। आन्तरिक विस्थापन विशेषतः ग्रामीण भेगमा बढी भयो। संक्रमणकालीन न्यायअन्तर्गत सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोगमा ६४,००० उजुरी दर्ता भई, झन्डै ४,००० मा प्रारम्भिक अनुसन्धान भएको बताइएको छ। बेपत्ता छानबिन आयोगमा ३,००० भन्दा बढी उजुरी दर्ता छन्। अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्रका अनुसार मृतकमध्ये १,६६५ महिला थिए।

राजनीतिक मोडफेर र शान्ति-सम्झौता

१२ बुँदे समझदारीपछि माओवादी आन्दोलन शान्तिपूर्ण बाटोतर्फ मोडिएर, २०६३ को जनआन्दोलनमा सहभागी भयो। चैत ११ मा संसद पुनःस्थापना भएपछि, २०६३ मङ्सिर ५ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला र पुष्पकमल दाहालबीच विस्तृत शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर भयो। त्यससँगै सशस्त्र द्वन्द्वको औपचारिक अध्याय बन्द भयो र विद्रोही समूहको व्यवस्थापन तथा राजनीतिक रूपान्तरणको प्रक्रिया अगाडि बढ्यो।

असफलताको कारणहरू (स्रोतानुसार)

माओवादी पक्षले प्रहरीमाथि सफल आक्रमण गरे पनि, नियमित फौजी शक्तिसँग दीर्घकालीन सैन्य जीत हासिल गर्न सकेन। गाउँ–जिल्ला तहमा जनसत्ता र जनअदालत चलाए तापनि, स्थायी आधार क्षेत्र जस्ता संरचना मजबुत बनाउन कठिन भयो। अन्तर्राष्ट्रिय परिदृश्य प्रतिकूल रह्यो—२००१ सेप्टेम्बर ११ पछि आतंकवादविरुद्धको विश्वअभियानको प्रभाव, छिमेकी चीनको असंलग्न धारणा, भारतीय संस्थापनको औपचारिक असमर्थन आदि कारण बताइन्छ। केही चरणमा जनप्रतिरोध पनि देखा पर्‍यो; दैलेख दुल्लु र नौमुलेका घटनाले यसको नमूना देखाए। बाँदरमुडे दुर्घटनाजस्ता घटनापछि विद्रोही नेताहरू रक्षात्मक बनेका अभिलेख पाइन्छ। संगठन विस्तारसँगै आपराधिक र अराजक प्रवृत्तिले चुनौती थपेको निष्कर्ष पनि प्रस्तुत गरिएको छ।

दीर्घकालीन प्रक्रिया र परिणाम

शान्ति प्रक्रियापछिको राजनीतिक मार्गमा २०६४ मा संविधान सभा निर्वाचन भयो र २०६५ मा माओवादी नेतृत्वमा सरकार गठन गरियो। २०७० मा पहिलो संविधानसभा विघटन भएपछि नयाँ निर्वाचनमार्फत पुनः संविधानसभा बनेर २०७२ मा नेपालको संविधान जारी भयो।

विवादित तथ्याङ्कका उदाहरण

कयन घटनामा यकिन तथ्याङ्कबारे मतभेद देखिन्छ। उदाहरणतः बेनी आक्रमणको मृतक संख्या सम्बन्धी विवरण स्रोतमा स्पष्ट छैन। बाँदरमुडे घटनामा मारिएको संख्या कतै ४१ र कतै ३९ उल्लेख पाइन्छ, जसलाई लिएर स्रोतहरूमा मतभेद छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “माओवादी जनयुद्ध।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). माओवादी जनयुद्ध. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7

@misc{ne_184,
  title = {माओवादी जनयुद्ध},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}