रुपन्देही जिल्ला नेपालका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक प्रशासनिक इकाइ हो। यसको पूर्वमा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम), पश्चिममा कपिलवस्तु जिल्ला, उत्तरमा पाल्पा जिल्ला र दक्षिणमा उत्तर प्रदेश (भारत) पर्छन्। गौतम बुद्धको पवित्र जन्मस्थल लुम्बिनी भएको कारण यस जिल्लाको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बलियो छ। समथर भौगोलिक स्वरूप, सडकमार्ग र बजार नजिकताका कारण कृषि, उद्योग र सेवा गतिविधि सँगसँगै विकसित भएका छन्।
भू-आकृति र वातावरण
जिल्ला मुख्यतः तराईको समथर भूभागमा फैलिएको छ। वर्षायाममा नदी–नालामा पानीको बहाव तीव्र हुँदा जमिन कटान, बाढी, भू–क्षय र पहिरोसमेत देखिने समस्या उल्लेखित छ। नदी र नाला नै प्रमुख सतही जलस्रोत मानिन्छन्, जसले सिंचाइ र दैनिक प्रयोग दुवैमा आधार प्रदान गर्छन्।
इतिहास र नामकरण
स्थानीय परम्परागत भनाइअनुसार, जिल्लाको नाम मायादेवीसँग सम्बन्धित छ। उनी देवदह नगरपालिका क्षेत्रको भवानीपुरमा जन्मिएको उल्लेख छ, र सौन्दर्यका कारण ‘रूपिदेवी’ भनेर पुकारिन्थ्यो भन्ने कथन प्रचलित छ। यही पदावली रूपान्तर हुँदै ‘रूपिन्देही’ भनी उच्चारित भई पछि ‘रुपन्देही’ बनेको भनाइ भेटिन्छ।
जनसंख्या र भाषा
यहाँका समुदायहरूमा ब्राह्मण, क्षेत्री, थारु, मुसलमान, यादव, लोध, गुरुङ, पासी, तेली, मल्लाह र धोबी उल्लेखनीय मानिन्छन्। भाषिक रूपमा, करिब ६१% ले भोजपुरी, २४% ले नेपाली, ९% ले थारु र बाँकी ६% ले अन्य भाषाहरू बोल्ने गरिएको विवरण पाइन्छ।
अर्थतन्त्र र कृषि
जिल्लाको मुख्य आजीविका कृषि हो। समग्र क्षेत्रफलमध्ये करिब ८५९२२२ हेक्टर जमिन खेतीका लागि उपयुक्त रहेको उल्लेख छ। कच्चा पदार्थको उपलब्धता, मेशिनरी तथा उपकरण आयातमा सहजता, नजिक रहेका बजार र श्रम पहुँचका कारण कृषि–आधारित उद्यमदेखि विविध उद्योग स्थापना भएका छन्।
सिँचाइ र जलस्रोत
खेतीयोग्य जमिनमध्ये करिब ४८% क्षेत्रमा सिंचाइ सुविधा पुगेको विवरण रहेको छ। सतही (नदी–नाला), भूमिगत र लिफ्ट प्रविधिमार्फत सिंचाइ गरिन्छ। यद्यपि, वर्षायाममा आएको अत्यधिक बहावले बाढी, भू–क्षय र नदी कटानका जोखिम बढ्ने हुँदा कृषि उत्पादन र बसोबास क्षेत्र प्रभावित हुने उल्लेख छ।
उद्योग, बजार र यातायात
समथर भू–भाग र यातायात पहुँचका कारण साना, मझौला र ठूला गरी विभिन्न उद्योग सञ्चालन भएका छन्। महेंद्र राजमार्ग र सिद्धार्थ राजमार्गका कारण सामान यातायात र बजार पहुँच सहज भएको मानिन्छ। बुटवल उपमहानगरपालिका र सिद्धार्थनगर नगरपालिका जिल्ला भित्रका प्रमुख औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रहरूको रूपमा परिचित छन्।
प्रशासनिक संरचना
रुपन्देहीमा १६ वटा स्थानीय तह रहेका छन्, जसमा १ उपमहानगरपालिका, ५ नगरपालिका र १० गाउँपालिका समावेश छन्। प्रमुख शहरी तहहरूमा बुटवल उपमहानगरपालिका, तिलोत्तमा नगरपालिका, सिद्धार्थनगर नगरपालिका, लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका र सैनामैना नगरपालिका पर्दछन्।
उपमहानगरपालिका र नगरपालिका
- बुटवल उपमहानगरपालिका — वडा १९; केन्द्र बुटवल; जनसंख्या १,९४,३३५; क्षेत्रफल १०१.६१ वर्ग किमी; घनत्व १,९००।
- देवदह नगरपालिका — वडा १२; केन्द्र देवदह; जनसंख्या ७२,४५७; क्षेत्रफल १३६.९५ वर्ग किमी; घनत्व ५३०।
- लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका — वडा १३; केन्द्र लुम्बिनी आदर्श; जनसंख्या ७२,४५७; क्षेत्रफल ११२.१२ वर्ग किमी; घनत्व ६५०।
- सैनामैना नगरपालिका — वडा ११; केन्द्र बुद्धनगर; जनसंख्या ७८,३९३; क्षेत्रफल १६२.१८ वर्ग किमी; घनत्व ४८०।
- सिद्धार्थनगर नगरपालिका — वडा १३; केन्द्र भैरहवा; जनसंख्या ७४,४३६; क्षेत्रफल ३६.०३ वर्ग किमी; घनत्व २,१००।
- तिलोत्तमा नगरपालिका — वडा १७; केन्द्र आनन्दवन; जनसंख्या १४९,४७९; क्षेत्रफल १२६.१९ वर्ग किमी; घनत्व १,२००।
गाउँपालिका
- ओमसतिया गाउँपालिका — वडा ६; केन्द्र हाटी फर्साटिकर; जनसंख्या ४१,१४१; क्षेत्रफल ४८.५४ वर्ग किमी; घनत्व ८५०।
- कञ्चन गाउँपालिका — वडा ५; केन्द्र ब्यहोरी; जनसंख्या ४२,५२८; क्षेत्रफल ५८.५१ वर्ग किमी; घनत्व ७३०।
- कोटहीमाई गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र मझगावा; जनसंख्या ४५,९४५; क्षेत्रफल ५८.२६ वर्ग किमी; घनत्व ७९०।
- गैडहवा गाउँपालिका — वडा ९; केन्द्र विष्णुपुरा; जनसंख्या ५६,१४९; क्षेत्रफल ९६.७९ वर्ग किमी; घनत्व ५८०।
- मर्चवारी गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र रायपुर; जनसंख्या ४०,८८०; क्षेत्रफल ४८.५५ वर्ग किमी; घनत्व ८४०।
- मायादेवी गाउँपालिका — वडा ८; केन्द्र कम्हरिया; जनसंख्या ५६,१७०; क्षेत्रफल ७२.४४ वर्ग किमी; घनत्व ७८०।
- रोहिणी गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र धकधइ; जनसंख्या ४३,३२७; क्षेत्रफल ६४.६२ वर्ग किमी; घनत्व ६७०।
- शुद्धोधन गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र मानपकडी; जनसंख्या ४१,९०७; क्षेत्रफल ५७.६६ वर्ग किमी; घनत्व ७३०।
- सम्मरीमाई गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र फरेना; जनसंख्या ४३,०४४; क्षेत्रफल ५०.७८ वर्ग किमी; घनत्व ८५०।
- सियारी गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र हर्नैया; जनसंख्या ४४,९८५; क्षेत्रफल ६६.१७ वर्ग किमी; घनत्व ६८०।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “रुपन्देही जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28438
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “रुपन्देही जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). रुपन्देही जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_72,
title = {रुपन्देही जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
