कोत पर्व

कोत पर्व १९०३ भदौ ३१ को राति भएको दरबार-आन्तरिक रक्तपात हो, जसले तत्कालीन अस्थिर सत्तासन्तुलन एकाएक परिवर्तित गर्‍यो। महारानी राज्यलक्ष्मी देवीका विश्वासपात्र गगनसिंह भण्डारीको हत्यापछि हत्यारा खोज्ने बहानामा कोतमा भेला गरिएका भारदारबीच झडप हुँदा अनेक शीर्ष अधिकारी मारिए। त्यसैको परिणामस्वरूप जङ्गबहादुर कुँवर सत्ताको केन्द्रमा पुगे र १०४ वर्षे राणा शासन प्रारम्भ भयो।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

वि.सं. १८९४ मा भीमसेन थापा पतनपछि राजेन्द्र विक्रम शाहको दरबार गुटबन्दीमा फस्यो। जेठी महारानी साम्राज्यलक्ष्मीले रणजंग पाँडेलाई आश्रय दिँदा थापा र पाँडे खलकबीच प्रतिस्पर्धा तीव्र रह्यो। साम्राज्यलक्ष्मीको मृत्युपछि कान्छी रानी राज्यलक्ष्मी देवी प्रभावशाली बनिन् र निर्वासनबाट माथवरसिंह थापालाई बोलाइ मुख्तियार गराइन्। रानीले आफ्ना पुत्र रणेन्द्रलाई राजा बनाउन दबाब दिँदा माथवर अनुकूल नभएपछि राजा–रानी मिलेर उनको हत्या गराए, जसमा गगनसिंह र जङ्गबहादुरको संलग्नता उल्लेख हुन्छ। चार महिना मुख्तियारविहीन शासनपछि चौतारिया फत्तेजङ्ग शाहलाई मुख्तियार बनाइयो र परिषद्मा गगनसिंह तथा जङ्गबहादुर समावेश भए। रानीको समर्थनले गगनसिंह सात पल्टनमाथि प्रभावकारी बने, जसले अन्य भारदारलाई असहज बनायो।

स्थान: सिसमहल र जंगी पहराको भूमिका

कोतसभा बस्ने सिसमहल हनुमानढोका दरबारको उत्तरपश्चिमपट्टि रहेको दरबार-समुच्चय थियो। बहादुर शाहकालमा फ्रान्सेली कारीगर झिकाई हतियार भण्डारण र कोतका प्रयोजनका लागि सिसाका झ्यालसहित भवन बनाइएको भनाइ छ। माथिल्लो तल्ला राजपरिवारको बसाइ, भुइँतल्ला भाइ–भारदारका लागि छुट्याइन्थ्यो। समयक्रममा भूकम्पले क्षतिग्रस्त बनेको यो संरचना पुनःनिर्माण नभएको बताइन्छ। सँगैको जंगी पहरा खुला, अति अग्लो देवल-आकृतिको थलो थियो, जहाँबाट कोत र वरपर निगरानी हुन्थ्यो। विहान–बेलुकाको बिगुल त्यहाँबाट बज्थ्यो र आकस्मिक सभाका लागि एक वा दुई पटक संकेत गरिन्थ्यो। कोत पर्व भएको रात पनि यही प्रथाबाट सभासूचना दिइएको उल्लेख छ।

गगनसिंहको हत्या र ‘कोत’मा भेला

वि.सं. १९०३ भदौ ३१ को राति पूजा गर्दै गर्दा गगनसिंह मारिए। हत्यारा को थियो भन्नेमा स्रोतहरूमा मत फरक छन्; कसैले राजा–मुख्तियारको मिलेमतोमा लाल झाले मारेको, त कसैले जङ्गबहादुरका भरिया बद्रीनरसिंहद्वारा गराइएको बताउँछन्। त्यसै रात महारानीले धरहराबाट बिगुल बजाइ सबै भारदारलाई कोतमा सम्हार्न लगाइन्। जङ्गबहादुर तीन पल्टन लिएर ‘महारानी सुरक्षा’ शीर्षकमा भित्रिए। हत्यारा पहिचानमा ढिलाइ भएपछि महारानीले वीरकेशर पाँडेप्रति शंका गर्दै काजी अभिमानसिंह रानालाई पक्रेर मार्न आदेश दिइन्, तर अभिमानसिंहले राजहुकुम आवश्यक पर्ने जवाफ दिए। त्यतिबेला राजा कोतबाट बाहिरिसकेका थिए।

हाताहात र गोलाबारुद: मुख्य घटनाक्रम

स्थितি बिग्रँदै जाँदा अभिमानसिंह आफ्ना सिपाही भेट्न ढोकातिर लागे। द्वार खुलाउन खोज्दा सिपाही युद्धवीर अधिकृतले सङ्गीन प्रहार गरी उनलाई घाइते बनाए। मृत्युसेयरमा उनले “गगनसिंहको हत्यारा जङ्गे” भनी कराएको भनाइ छ। त्यसपछि चौतारिया खड्गविक्रम शाहले जङ्गबहादुरतर्फ आक्रोश देखाए। जङ्गबहादुरका भाइ कप्तान कृष्णबहादुर कुँवरको अपमानजनक भनाइपछि झडप चर्कियो; अर्को भाइ कप्तान धीरशमशेरले तरवार प्रहार गरी खड्गविक्रमलाई विभक्त पारे। केही समयमै जङ्गबहादुरको संकेतमा हवलदारमार्फत सिपाही रामबहादुर रानामगरले प्रधानमन्त्री फत्तेजङ्ग शाहमाथि गोली चलाए। प्रारम्भिक भिडन्तमै सात–आठ जना चौतारिया ढले। जङ्गपरिवार र पल्टनसहितका पक्षसँग हतियार भए पनि धेरै भारदार निःशस्त्र थिए, जसले क्षति असमान बनायो। अन्त्यतिर करिब ३२ लास थुप्रिएको बताइन्छ। भोलिपल्ट राजाले “किन यति मारिए?” सोध्दा जङ्गबहादुरले खड्गविक्रमको पहिलाको आक्रमण र महारानीको आज्ञाको हवाला दिएको उल्लेख छ।

दोषारोपण र स्रोतहरूको मतभेद

गगनसिंह हत्या कसको निर्देशनमा भयो भन्नेाग्र हालसम्म एकमत छैन। केही लिखतमा राज–मुख्तियारको संलग्नता र लाल झाको नाम आउँछ; अरूमा जङ्गबहादुर पक्षीय योजना भनिएको छ। घट्नापछि छ महिनामा नेपालस्थित ब्रिटिस रेजिडेन्ट ‘थोरस्वे’ले पठाएको विवरणले सम्पूर्ण दोष महारानी राज्यलक्ष्मीमाथि थोपरेको छ र राजेन्द्रलाई अनिर्णायक ठहर गरेको छ। विपरीत रूपमा महारानीले राजालाई लेखेको पत्रमा जङ्गबहादुर र विजयराज पण्डितलाई मुख्य दोषी बताएकी छन्। घटनाको शृङ्खलाबारे यी भिन्न प्रमाणले निर्णायक निष्कर्ष कठिन देखिन्छ।

पीडित, कुटुम्बीय संरचना र सामाजिक असर

हत्याेका सूचीमा काजी अभिमानसिंह रानामगर, प्रधानमन्त्री चौतारिया फत्तेजङ्ग शाह, चौतारिया खड्गविक्रम शाह, काजी दलभञ्जन पाँडे, काजी वीरकेशर पाँडे लगायत वरिष्ठहरू परे। परिवारगत हिसाबले ११ चौतारिया, ६ पाँडे खलक, ३ थापा खलक र ११ अन्य क्षेत्रीय भारदार मारिएको भनिन्छ। धेरै शाह वंश रजदार, बस्न्यात–थापा–पाँडे वंशका नातेदारसमेत क्षतिग्रस्त भए। हत्यामा नपरेका तर विरोधी ठहरिएका ब्राह्मणहरू—खडानन्द उपाध्याय, कुइकेल ब्राह्मण, रंगनाथ खनाल—को जात च्युत गरी मुडाइ लखेटिएको विवरण छ। बस्नेत खलक शोकका कारण कोतमा नआएर बाँचे, तर पछ्यौटे कारबाहीमा तानिए।

परिणाम र दीर्घकालीन प्रभाव

कोत पर्वपछि जङ्गबहादुर मुख्तियार र प्रधान सेनापति बने। वि.सं. १९०३ असोज २ मा राजेन्द्रबाट लालमोहर पाएपछि उनको पद औपचारिक भयो। केही दिनमै ‘भण्डारखाल पर्व’ नामक अर्को कारबाही गरी बस्नेत पक्षीयहरूको वध गराइए र महारानी राज्यलक्ष्मीलाई देशनिकाला दिइयो। राजेन्द्र महारानीसँगै बनारस गएका पछि जङ्गबहादुरले सुरेन्द्र विक्रम शाहलाई विधिवत् राजा घोषणा गराए। इन घटनाहरूले राज्यसत्ता जङ्गबहादुर र उनका भाइहरूको हातमा केंद्रीकृत गर्‍यो र दीर्घकालीन राणा शासन स्थापनाको बाटो खुल्यो। त्यसपछिको ‘अलौ पर्व’ सम्बन्धी गतिविधि exiled शक्तिहरूको प्रत्युत्तर प्रयासका रूपमा उल्लेखित छ।

संख्यात्मक भिन्नता र लेखाजीोखा

मृतकहरूको संख्या र पहिचानबारे ऐतिहासिक स्रोतहरू एकरूप छैनन्। कतै ३१, कतै करिब ३२ भनिएको छ; विस्तृत सूचीहरूमा काजी, चौतारिया, सरदारदेखि सिपाहीसम्म विभिन्न तहका नामहरू पाइन्छन्। तथापि, सामूहिक निष्कर्ष यही हो कि उच्च तहका निर्णयकर्तामाथिको प्रहारले दरबारांशको शक्ति–सम्बन्ध निर्णायक रूपमा फेरियो र राज्यशक्ति एकाधिकारतर्फ उन्मुख भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कोत पर्व।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कोत पर्व. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5

@misc{ne_176,
  title = {कोत पर्व},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}