सर्लाही जिल्ला

सर्लाही जिल्ला नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रमा, जनकपुर अञ्चलअन्तर्गत अवस्थित एक तराई–भवर–चुरे आवरण भएको जिल्ला हो। यस जिल्लाको जनघनत्व उच्च मानिन्छ। पूर्वतर्फ बाँके र हर्दी नदीहरू बहन्छन्, पश्चिम सिमानामा बागमती नदी पर्दछ। प्रशासकीय रूपमा जिल्ला पूर्वमा महोत्तरी जिल्ला, पश्चिममा रौतहट जिल्ला, उत्तरमा सिन्धुली जिल्ला र दक्षिणमा भारतको बिहारस्थित सीतामढी जिल्लासँग सीमित छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

अक्षांश करिब २६.४५" देखि २७.१०" उत्तर र देशान्तर ८५.२०" देखि ८५.५०" पूर्व दायरामा पर्छ। कुल क्षेत्रफल १,२५९ वर्ग किलोमिटर रहेको यो जिल्लाको औसत उत्तर–दक्षिण लम्बाइ करिब ३२ किलोमिटर र पूर्व–पश्चिम चौडाइ करिब ४० किलोमिटर बताइन्छ। सिमानाका रूपमा पूर्वमा बाँके र हर्दी नदीहरू, पश्चिममा बागमती नदीका अतिरिक्त माथि उल्लेखित छिमेकी जिल्लाहरू अवस्थित छन्।

स्थलाकृति र उचाइ

भौगोलिक दृष्टिले सर्लाहीलाई उत्तरको चुरे पर्वत, त्यसको तलको भवर क्षेत्र, र दक्षिणतर्फको तराईको समथर मैदान गरी तीन भागमा बुभ्न सकिन्छ। समुन्द्र सतहबाट न्यूनतम उचाइ करिब ६० मिटर र अधिकतम उचाइ करिब ६५९ मिटर नापिएको छ। यस्ता भूरूपात्मक भिन्नताले जलप्रवाहको दिशा, जमिनको उपयोग र बसोबासको घनत्वमा भिन्न प्रभाव पार्छ।

जलस्रोत र ताल

जिल्लाका प्रमुख नदीहरूमा बागमती नदी, लखनदेइ नदी र झिम नदी पर्छन्। बागमती बाहेकका नदीहरू उत्तरको चुरेबाट उद्गम भई क्रमशः दक्षिणतिर बगेर भारततर्फ प्रवेश गर्छन्। लखनदेइको सहायक धाराहरूमा नारायण, मदा, बामन्ती, दाईने, अत्रौली, चापिनी, कोटी र घुमी उल्लेखित छन्। झिम नदीको सुरुआत भैवपुर दोभानमा फुलजोर र कालिन्जोर खोलाको संगमबाट भएको बताइन्छ। अन्य साना धाराहरूमा मनुस्मारा (जुद्ध नहर), हरिवन, सोतारा, ढङ्ग्रा र भुमी खोलाहरू गनिन्छन्। तालमध्ये प्राकृतिक रूपमा नाढीमन ताल उल्लेखनीय छ। मानव निर्मित जलाशयमध्ये भरत ताललाई नेपालकै दोस्रो ठूलो भनिने गरेको पाइन्छ।

नामाकरण र परम्परागत विश्वास

जिल्लाको नाम कसरी पर्‍यो भन्ने विषयमा ठोस ऐतिहासिक प्रमाण नउपलब्ध भए पनि, हेमपुर गाउँ विकास समितिमा अवस्थित सर्लाही देवीको मन्दिरसँग सम्बन्धित नामबाट “सर्लाही” बनेको स्थानीय परम्परागत मान्यता छ। जनविश्वासअनुसार राति बत्ती बोकेर देवालयमा प्रवेश गर्नेको अनिष्ट हुन्छ भन्ने धारणा आज पनि प्रचलित छ, र मन्दिर वरपर बस्ती बसाइ कम देखिन्छ। यस्ता दाबीहरूलाई आधार दिने लेखपत्र प्रमाण भने उद्धृत गरिएको छैन।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा कुल २० स्थानीय तह छन्, जसमा ११ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका समावेश छन्। नगरपालिकाहरू: ईश्वरपुर नगरपालिका, कविलासी नगरपालिका, गोडैता नगरपालिका, बरहथवा नगरपालिका, बलरा नगरपालिका, मलङ्गवा नगरपालिका, लालबन्दी नगरपालिका, बागमती नगरपालिका, हरिपुर नगरपालिका, हरिपुर्वा नगरपालिका र हरिवन नगरपालिका। गाउँपालिकाहरू: कौडेना, चक्रघट्टा, चन्द्रनगर, धनकौल, पर्सा, बसबरिया, ब्रह्मपुरी, रामनगर र विष्णु। उपलब्ध विवरणअनुसार स्थानीय तहहरूको जनघनत्व करिब २८० देखि १,८०० जनासम्म प्रतिवर्ग किलोमिटर दायरामा देखिन्छ।

बजार र नगरीय केन्द्र

व्यापारिक दृष्टिले सदरमुकाम मानिने मलङ्गवा नगरपालिका महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। यसका अतिरिक्त हरिवन नगरपालिका, बरहथवा नगरपालिका, लालबन्दी नगरपालिका, बलरा नगरपालिका, नवलपुर, गोडैता नगरपालिका र ईश्वरपुर नगरपालिका पनि सक्रिय बजार क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छन्। यी केन्द्रहरू जिल्लाभित्र वस्तु–सेवा वितरण, कृषि उपजको आदान–प्रदान र आवागमनका समुचित नाकाका रूपमा काम गर्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सर्लाही जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सर्लाही जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_44,
  title = {सर्लाही जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}