मदन पुरस्कार पुस्तकालय

मदन पुरस्कार पुस्तकालय नेपाली भाषामा प्रकाशित कृति र आवधिकहरूको व्यवस्थित संकलन, सुरक्षित संरक्षण र दीर्घकालीन अभिलेखीकरणका लागि समर्पित संस्था हो। यसले नेपाली भाषाको लिखित सम्पदालाई समेट्ने आधिकारिक स्तरको केन्द्रका रूपमा काम गर्दै आएको छ। करिब ३ करोड नेपालीभाषी उपस्थिति भएको दक्षिण एसियामा यस संस्थाले विशेष मान्यता पाएको उल्लेख पाइन्छ।

स्थापना र उद्देश्य

यस पुस्तकालयको मूल लक्ष्य नेपाली भाषाका विविध मुद्रित सामग्रीलाई एक ठाउँमा सङ्गठित रूपमा राख्नु, दीर्घकालीन संरक्षणको व्यवस्था गर्नु, र अनुसन्धानकर्तालाई पहुँच योग्य बनाउनु हो। संस्थाले नेपালি भाषिक साहित्य, पत्रकारिता र ज्ञान–परम्पराका स्रोतहरू निरन्तर संकलन गर्दै आएको छ। आधुनिक आवश्यकतासँग मेल खाने कार्यशैली अवलम्बन गरी सेवाको गुणस्तर क्रमशः सुधारिएको बताइन्छ।

कानुनी मान्यता र संस्थागत संरचना

यो संस्था नाफा नकमाउने स्वरूपमा सञ्चालन हुने गरी २०४२ वि.सं.मा कानुनी दर्ता भएको थियो। दर्ता प्रक्रिया ललितपुर जिल्ला कार्यालयमा संस्था दर्ता ऐन, २०३४ अन्तर्गत सम्पन्न गरिएको हो। सोही दर्ताको नम्बर ५/३०/०४२-४३ उल्लेख गरिएको छ। पुस्तकालयको सञ्चालन सात सदस्यीय व्यवस्थापन समिति र १६ सदस्यीय साधारण सभाले गर्दछ, जसका सदस्यहरूमा प्रतिष्ठित विद्वान्, कवि तथा लेखक समावेश छन्।

नामाकरण र प्रारम्भिक चरण

औपचारिक पञ्जीकरणभन्दा पहिले नै यसको काम निरन्तर चलिरहेको थियो। २०१३ वि.सं.देखि नियमित रुपमा सञ्चालन थालिएको उल्लेख पाइन्छ, तर यसको पूर्वइतिहास १९९७–९८ वि.सं.तिर "कमलको नेपाली सङ्ग्रह" नामक सानो पहलबाट सुरु भएको बताइन्छ। २०१२ वि.सं.मा रानी जगदम्बाद्वारा मदन पुरस्कार गुठी स्थापना भएपछि, नेपाली भाषाको सेवामा समर्पित सो सङ्ग्रहलाई यसै पुस्तकालयको नामाकरण गरिएको थियो।

संग्रह, संरक्षण र वर्गीकरण

२०१२ वि.सं.यता करिब चार दशकसम्म पुस्तकालयले पुस्तक, पुस्तिका र पत्रपत्रिकाको योजनाबद्ध सङ्ग्रह र संरक्षणलाई निरन्तरता दियो। सामग्रीहरूलाई डिवी प्रणाली अनुसार वर्गीकृत गरिएको उल्लेख छ, जसले खोजी तथा संदर्भ उपयोगलाई सुव्यवस्थित बनायो। संरक्षणसम्बन्धी कार्यसँगै कृतिहरूको सूचीकरण, दर्ता र सञ्चालन प्रक्रियाहरू चरणबद्ध रूपमा स्तरीय बनाइँदै गए।

विस्तार, सहयोग र दान

यस संस्थाको प्रारम्भ एक विद्यालय पढ्ने केटाको सानातिना बचतबाट किनेका किताबहरूको थुप्रोबाट भएको भनाइ छ। २०१५ वि.सं.मा रानी जगदम्बाबाट प्राप्त केही आर्थिक सहयोगपछि यसको संरचनागत र कार्यक्रमगत विस्तार सम्भव भयो। पछि सोही ‘केटा’ले पुस्तकालयका नाममा घरजग्गा दान दिएको उल्लेख छ, जसको मूल्य अहिलेको दरअनुसार करिब दुई करोड रूपैयाँ बराबर पर्ने बताइन्छ। सो व्यक्तित्व कमलमणि दीक्षित हुन्, जो पुस्तकालयका अध्यक्ष भएका छन् भन्ने उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ।

सहयोगी संस्था र सांस्कृतिक महत्त्व

पुस्तकालयले आफ्नै नामसँग मिल्दोजुल्दो मदन पुरस्कार गुठीसँग निकट समन्वयमा गतिविधि सम्पन्न गर्दै आएको छ। यस सहकार्यले नेपाली भाषिक साहित्यको अभिलेखीकरण, पुरस्कार प्रथासँग सम्बन्धित स्रोत सङ्ग्रह, र दीर्घकालीन संरक्षामा उपयोगी समन्वय बलियो बनाएको देखिन्छ। नेपाली भाषिक समुदायका दृष्टिले यस संस्थालाई अत्यन्तै प्रतिष्ठित सांस्कृतिक थलोका रूपमा लिने धारणा व्यक्त गरिएको छ।

सम्बन्धित व्यक्तित्व

रानी जगदम्बाको सांस्कृतिक अभिरुचि र दानपरम्पराको सन्दर्भमा मदन शमशेरको नाम पनि सम्बन्धित सन्दर्भका रूपमा जोडिन्छ। पुस्तकालय र गुठीबीचको सम्बन्ध, तथा कमलमणि दीक्षितको भूमिकासँग यसको विकासक्रम निकट गाँसिएको पाइन्छ। यी प्रसंगहरूले पुस्तकालयको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र उद्देश्यलाई समग्र रूपमा बुझ्न सघाउँछन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मदन पुरस्कार पुस्तकालय।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मदन पुरस्कार पुस्तकालय. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF

@misc{ne_407,
  title = {मदन पुरस्कार पुस्तकालय},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}