ब्राह्मण

ब्राह्मण शब्दले हिन्दू सामाजिक संरचनामा एउटा प्रमुख वर्णलाई जनाउँछ; वैदिक साहित्यका ब्राह्मण ग्रन्थहरूलाई सूचित गर्छ; र दार्शनिक अर्थमा ब्रह्मको ज्ञातालाई पनि बोध गराउँछ। वैदिक रीतिहरू, शास्त्र-अध्ययन र यज्ञकर्मी भूमिकासँग यसको ऐतिहासिक पहिचान बाँधिएको छ। नेपालसहित दक्षिण एशियाली समाजको सांस्कृतिक–धार्मिक अभ्यासमा यस वर्गको निरन्तर प्रभाव देखिन्छ।

परिभाषा र अर्थ

ब्राह्मण शब्दको प्रयोग तीन तहमा पाइन्छ—सामाजिक वर्णका रूपमा, वैदिक कालका ब्राह्मण ग्रन्थहरूको नामका रूपमा, र दार्शनिक अर्थमा ब्रह्मलाई बुझ्ने व्यक्तिका रूपमा। निरुक्त परम्परामा यसको व्युत्पत्तिगत अर्थ ब्रह्मको बोधसँग जोडिएको बताइन्छ। समकालीन चलनमा यसलाई धेरै ठाउँमा जातिका रूपमा सम्बोधन गरिए पनि उत्पत्तिको सन्दर्भ वर्ण–व्यवस्थासँग बाँधिन्छ।

वैदिक सन्दर्भ र वर्ण-विवेचना

ऋग्वेदको पुरुषसूक्तबाट वर्ण-विभाजनको आधार व्याख्या गरिने चलन छ, यद्यपि उक्त सूक्तमा ‘वर्ण’ शब्दको सीधा प्रयोग भएको देखिँदैन। वैदिक साहित्यमा ‘वर्ण’लाई रंग/वर्गका अर्थतिर प्रयोग भएको भनाइ पनि प्रस्तुत छ। अध्ययन–व्याख्याको सुव्यवस्था गर्न समाजलाई वर्गीकृत गर्ने परम्परा प्राचीन ग्रन्थहरूमा देखिन्छ, जसमा ब्राह्मणलाई ज्ञान–अनुष्ठानसँग जोडिन्छ।

शास्त्रीय ग्रन्थहरूको व्याख्या अनुसार संस्कार ग्रहण/त्यागका आधारमा सवर्ण, असवर्ण र व्रात्य जस्ता भेदहरू उल्लेखित छन्। केही विद्वान (जस्तै मैक्समुलर)ले ब्रह्मचर्य आश्रम पालन नगरेर परित्यक्त भएका समूहलाई ‘व्रात्य’ भनिएको व्याख्या गरेका छन्, र निश्चित अनुष्ठानपछि आफ्ना-आफ्ना वर्णमा पुनःस्थापित हुने व्यवस्था भएको उल्लेख छ। कतैकतै व्रात्यलाई पाँचौँ वर्ण भनेर पनि सम्बोधन गरिएको विवरण भेटिन्छ।

बौद्ध–जैन दृष्टि

बौद्ध धर्मका स्रोतहरूमा बुद्धले जन्मले होइन, आचरणले ब्राह्मणत्व प्राप्त हुन्छ भन्ने धारणालाई जोड दिएका वचन उद्धृत छन्। जटा, गोत्र वा परिवारले होइन, सत्यनिष्ठा र धार्मिक आचरणले नै ब्राह्मणत्व मापन गरिन्छ भन्ने दृष्टि प्रस्तुत गरिएको छ; यस्तै भाव महावीरसम्बन्धी वर्णनहरूमा पनि पाउन सकिन्छ। बौद्ध साहित्यमा बुद्धका प्रारम्भिक पाँच भिक्षु ब्राह्मण परिवारसँग सम्बन्धित भएको उल्लेख छ।

सूत्रकाल र शाखिकरण

सूत्रकाल (लगभग १००० ई.पू.–२०० ई.पू.)मा वैदिक अङ्गीकरणका आधारमा ब्राह्मणहरू विभिन्न शाखामा विभाजित भए। प्रतिष्ठित आचार्य–ऋषिहरूको शिक्षामा निर्मित ग्रन्थहरू ‘सूत्र’ भनिए, जसमा सामाजिक–नैतिक नियमका धर्मसूत्र, यज्ञ–अनुष्ठानसम्बन्धी श्रौतसूत्र र गृहस्थ व्यवहारका गृह्यसूत्र समाविष्ट मानिन्छन्। यी सूत्रहरू प्रायः गद्य–पद्य मिश्रित शैलीमा निरूपित गरिएका छन्।

नेपालमा बसोबास र परम्परा

नेपालमा ब्राह्मणको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको छ। पहाडी बोलचालमा ‘बाहुन’ नाम प्रचलित छ, र नेपाल भाषामा ‘जुजु-बाजे’ वा ‘द्यः ब्राह्मण’ भनिन्छ। ऐतिहासिक परम्परामा अशोकको कलिङ्ग-सम्बन्धी घटनापछि निष्कासित केही ब्राह्मण काठमाडौँ उपत्यकामा प्रविष्ट भएर बसोबास गर्न पुगेको मान्यता पाइन्छ; केही दक्षिणतर्फ समुद्री मार्ग हुँदै जाफ्ना पुगेको कथन पनि छ। यिनै आगन्तुकसम्बन्धी परम्पराले पशुपतिनाथ मन्दिर स्थापना जोड्ने मान्यता प्रस्तुत भएको देखिन्छ।

बौद्ध वाङ्मयमा तराईका जनकपुर–मिथिला र लुम्बिनी क्षेत्रतर्फ ब्राह्मण बसोबासका संकेत भेटिने उल्लेख छ, र चिनियाँ तीर्थयात्री ह्वेन्साङको वृत्तान्तमा पहाडी क्षेत्रमा ब्राह्मणसम्बन्धी किंवदन्ती निबद्ध भएको बताइन्छ। हिमाचल–उत्तराखण्ड–कश्मीरबाट आएका प्रवेशमार्गहरू, र पछि मुस्लिम आक्रमणपछिका सीमित आगमनबारे समेत वर्णन पाइन्छ। केही आगन्तुकहरू नेवारी समाजसँग घुलमिल भएको र उपनाममा त्यसको छाप देखिने भनाइ छ। नेपालमा व्यापक रूपमा पहाडी/खस, नेवार र मैथिल समुदायमा ब्राह्मण उपस्थित देखिन्छन्।

कर्तव्य र संस्कार

शास्त्रीय विधानमा ब्राह्मणका छ कर्तव्य भनिएका छन्—अध्ययन, अध्यापन, यजन (यज्ञ गर्नु), याजन (यज्ञ गराउनु), दान दिनु र प्रतिग्रह (दान ग्रहण गर्नु)। संस्कार परम्परामा गर्भाधानदेखि अन्त्येष्टिसम्मका अनुष्ठान विधिपूर्वक सम्पन्न garिने मानिन्छ। विशेषतः उपनयन (यज्ञोपवित) र वेदारम्भ जस्ता शिक्षा–सम्बन्धी संस्कारलाई महत्वपूर्ण ठानिन्छ, साथै विवाह र स्नान–समावर्तन जस्ता विधिहरू पनि प्रचलित छन्।

समकालीन स्थिति र योगदान

परम्परागत रूपमा पुजारी–पण्डितको भूमिका प्रमुख भए पनि आज धेरै ब्राह्मण गैर-धार्मिक पेसामा संलग्न छन्, र धार्मिक आचरण केही स्थानमा क्षीण हुँदै गएको वर्णन पाइन्छ। यद्यपि जनसङ्ख्यात्मक अनुपात कम भएको भनिए पनि, नेपालमा शिक्षा, संस्कृत भाषा, साहित्य र राजनीति आदिमा उनीहरूको योगदान अलग्गै पहिचानित हुन्छ। उदाहरणका रूपमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल, बी.पी. कोइराला, मनमोहन अधिकारी, कृष्णप्रसाद भट्टराई, नयाँराज पन्त र बाबुराम आचार्यको नाम उद्धृत छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ब्राह्मण।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A3। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). ब्राह्मण. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A3

@misc{ne_348,
  title = {ब्राह्मण},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A3}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}