पशुपतिनाथ मन्दिर

पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको बागमती नदी तटमा अवस्थित शिव–आराधना केन्द्रित ऐतिहासिक देवालय हो। यो मन्दिर काठमाडौँ महानगरपालिका–८ भित्र पर्दछ र करिब २४० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको धार्मिक–सांस्कृतिक परिसर मानिन्छ। परिसरको प्राचीनता, विविध पूजास्थल र अभिलेखहरूको उपस्थितिका कारण यसलाई खुला सङ्ग्रहालयसरह महत्त्व दिइन्छ। सन् १९७९ मा यस क्षेत्र युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सांस्कृतिक सम्पदा रूपमा सूचीकृत भएको हो।

स्थान र परिसर

देवालय काठमाडौँ जिल्लाको पूर्व भागतर्फ, बागमती नदीको दायाँ किनार नजिकै पर्छ। प्रशासनिक रूपमा यो काठमाडौँ महानगरपालिकाको वडा नं. ८ भित्र पर्दछ। मठ–मन्दिर, देउलगढी, प्रतिमा र पुराना अभिलेखहरूको घनत्वका कारण पशुपति क्षेत्रलाई काठमाडौँ उपत्यकाभित्रको अत्यन्त पुरानो धार्मिक स्थलमध्ये एकका रूपमा चिनिन्छ। पूर्व दिशातर्फ वासुकीनाथ रहेको उल्लेख पाइन्छ।

विश्व सम्पदा मान्यता

पशुपति क्षेत्र सन् १९७९ देखि युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा दर्ता छ। सांस्कृतिक सम्पदा श्रेणीअन्तर्गत यस क्षेत्रको धार्मिक निरन्तरता, निर्माण–कलाको मौलिक नमुना र बहुसम्प्रदायिक आस्थाको सहअस्तित्वलाई मान्यता दिइएको छ। पुरातात्त्विक अवशेष र धर्म–संस्कृतिको जीवित परम्परा दुवै रहेका कारण यसलाई खुला विरासत क्षेत्रका रूपमा व्याख्यायित गरिन्छ।

धार्मिक महत्ता र सम्प्रदाय

मुख्य आराध्यदेव पशुपति अर्थात् शिव हुन्। शैव परम्परासँगै शाक्त, वैष्णव, बौद्ध, जैन, सौर, गाणपत, नाथ तथा सिख आराधकहरूले पनि यो क्षेत्रलाई समान श्रद्धा–केन्द्रका रूपमा मान्ने गरेको उल्लेख छ। जन्मदेखि मृत्युन्धेसम्मका कर्मकाण्ड यही परिसरमा सम्पन्न गर्ने प्रचलनले बागमती तटीय स्थानको धार्मिक महत्त्व थपिएको छ। शिवसम्बद्ध २७५ ‘पादल पेत्र स्थलम’ मध्ये यो पनि एक मानिन्छ।

स्थापत्य र देवालय–संरचना

मुख्य मन्दिर नेपाली प्यागोडा परम्परामा बनेको छ। दुई तहको छाना सुनले मढिएको र तामाको साथसाथै उठाइएको छ। चारवटै मुख्य द्वार चाँदीले छोपिएका छन्, र शिखरमा सुनको गजुर रहेको उल्लेख पाइन्छ। पश्चिमी प्रवेशपट्टि ठूलो कास्यको नन्दी प्रतिमा अवस्थित छ।

गर्भगृहस्थित शिवलिङ्ग कालो पत्थरको छ, उचाइ करिब ६ फिट जति बताइएको छ, र परिधि पनि उस्तै छ। लिङ्ग पंचमुखी रूपमा प्रतिष्ठित छ, जसका मुख र परम्परागत अर्थ यसरी व्याख्यायित छन्:

• पूर्वतर्फ: तत्पुरुष (ज्ञान)
• पश्चिमतर्फ: ‘सदोधन’ (सम्पत्ति)
• उत्तरतर्फ: वामन (दम्पत्ति)
• दक्षिणतर्फ: अघोर (शत्रुनाश)
• आकाशतर्फ: ईशान

पूजा–दैनिकी र पर्व

मन्दिर जीवित परम्परासहित सञ्चालनमा छ। बिहान करिब ४ बजे मूलदेवको जागरण र स्नानपछि वस्त्र परिवर्तन गरिन्छ, अनि बालभोग अर्पण गरिन्छ। मध्याह्नतर्फ १२:३० देखि १४:०० बजेसम्म विशेष पूजा हुन्छ। साँझ लगभग ५:३० बजे आरती सम्पन्न गरिन्छ, र विशेष दिनबाहेक करिब ६ बजे ढोका बन्द गरिन्छ।

शिवरात्रि यहाँको प्रमुख पर्व हो। प्रत्येक वर्ष फाल्गुन कृष्ण पक्ष चतुर्दशीका दिन यो पर्व राष्ट्रिय रूपमा मनाइन्छ। सो अवसरमा नेपालका विभिन्न भाग तथा छिमेकी भारतबाट आएका भक्तजनहरूको ठूलो उपस्थितिले पशुपति क्षेत्र भरिन्छ।

कथ्य परम्परा र नाम

किम्वदन्तीअनुसार महाभारतयुद्धपछि पाण्डवहरूले पापक्षालनका लागि शिवको दर्शन खोज्दा भगवान् भैंसीरूप धारण गरी लुकेका थिए। उनीहरू नजिकिँदा शिव भुइँमा धँसे र पुच्छर सम्हालिएको भाग केदारनाथमा, शिरतर्फको प्राकट्य भने नेपालमा पशुपतिनाथ रूपमा प्रकट भएको भनाइ प्रचलित छ। अर्को कथामा, शिव मृगरूप धारण गरी श्लेष्मान्तक वनमा पार्वतीसहित विहार गर्नुभएकाले ‘पशुपति’ नाम प्रचलित भएको मानिन्छ।

वेदिक साहित्यमा रुद्रको स्तुति सम्बन्धी सूक्तहरूको चर्चा र ‘पशुपति’ नाम शिवका विशेष उपनाममध्ये पर्ने धारणा पनि उल्लेखित छ। लिङ्ग–पूजाको उत्पत्तिबारे कतिपय विद्वान्ले विदेशी प्रभावसम्बन्धी तर्क प्रस्तुत गर्ने गरेका छन् भन्ने अभिमत आयो।

व्यवस्थापन र समसामयिक घटनाक्रम

मन्दिरको समग्र व्यवस्थापन पशुपति विकास कोषको मातहत रहेको छ। यहाँका पुजारीहरू ‘भट्ट’ भनेर चिनिन्छन् र मूल पुजारीलाई ‘मूल भट्ट’ वा ‘रावल’ भनिन्छ। सन् २००९ मा सरकारद्वारा पुजारीसम्बन्धी निर्णयमा विवाद उत्पन्न भई मुद्दा सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्यो। प्रारम्भमा सरकारी अर्डर यथावत् राखिएको उल्लेख छ; पछि फैसला फिर्ता भई पुरानै भट्टहरूलाई बहाली गरिएको भनाइ पाइन्छ, र यसबीच केही विरोध–प्रतिक्रियामा घाइते समेत भएको भनिएको छ।

विक्रम संवत २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पमा परिसरका कतिपय देवल क्षतिग्रस्त भए पनि मुख्य मन्दिर सुरक्षित रहेको जानकारी दिइएको छ। समसामयिक चर्चामा, सन् २०१४ जुलाईमा नरेन्द्र मोदीले पनि यहाँ दर्शन गरेका थिए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पशुपतिनाथ मन्दिर।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पशुपतिनाथ मन्दिर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0

@misc{ne_264,
  title = {पशुपतिनाथ मन्दिर},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}