कैलाली जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पर्ने भू–प्रशासनिक इकाइ हो, जसको केन्द्र धनगढी हो। करिब ३,२३५ वर्ग किलोमिटर (१,२४९ वर्ग माइल) क्षेत्र ओगट्ने यस जिल्लाको जनसंख्या २०७८ अनुसार ९११,१५५ छ। पूर्वी सीमानामा कर्णाली नदी पर्छ, दक्षिणतर्फ मोहना नदी पारि उत्तर प्रदेश (भारत) आउँछ, र बाँकी सीमा नजिकका पहाडी तथा तराईका जिल्लासँग जोडिएको छ।
भौगोलिक स्थिति र सीमा
जिल्ला करिब २८.२२° देखि २९.५° उत्तर अक्षांश र ८०.३०° देखि ८१.१८° पूर्व देशान्तर दायरा भित्र पर्दछ। पूर्वतिर कर्णाली नदीको स्वाभाविक बहावले सीमा निर्धारण गर्छ, पश्चिममा कञ्चनपुर जिल्ला र डडेलधुरा जिल्ला लाग्छन्। उत्तरतर्फ डोटी जिल्ला, डडेलधुरा जिल्ला र सुर्खेत जिल्ला संग सिमाना छ भने दक्षिणतर्फ मोहना नदी पारि भारतको उत्तर प्रदेश राज्य अवस्थित छ। भूरूपले चुरेबाट तराईतर्फ ओहोरदोहरो ढल्किएको समथरदेखि कम्ती उचाइका पहाडी भागसम्म फैलिएको देखिन्छ।
प्रशासनिक संरचना
कैलालीमा कुल १३ स्थानीय तह क्रियाशील छन्। तीमध्ये १ उपमहानगरपालिका, ६ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका छन्। स्थानीय प्रशासन र सेवामार्फत यी तहहरूबाट विकास, योजना र सेवा प्रवाह संचालित हुन्छन्।
- धनगढी उपमहानगरपालिका — केन्द्र: धनगढी
- लम्कीचुहा नगरपालिका — केन्द्र: भल्का
- टिकापुर नगरपालिका — केन्द्र: टीकापुर
- घोडाघोडी नगरपालिका — केन्द्र: सुखड
- भजनी नगरपालिका — केन्द्र: भजनी त्रिशक्ति
- गोदावरी नगरपालिका — केन्द्र: अत्तरिया
- गौरीगङ्गा नगरपालिका — केन्द्र: चौमाला
- जानकी गाउँपालिका — केन्द्र: दुर्गौली
- बर्दगोरिया गाउँपालिका — केन्द्र: मुडा
- मोहन्याल गाउँपालिका — केन्द्र: खिमडी
- कैलारी गाउँपालिका — केन्द्र: कैलारी
- जोशीपुर गाउँपालिका — केन्द्र: जाेशीपुर
- चुरे गाउँपालिका — केन्द्र: घरखेडा
इतिहास
इस्वी १८१४–१८१६ को अवधिमा अङ्ग्रेजसँगको युद्ध र त्यसपछिको सन्धिपछि, काली नदीको पश्चिमतर्फको क्षेत्र बृटिश भारतमा गाभिएको उल्लेख पाइन्छ। प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाको समयको सन्धि व्यवस्थाबाट “नयाँ मुलुक” का रूपमा केही भू–भाग नेपालतर्फ फर्काइने प्रक्रिया अघि बढ्यो। सन् १८६० को सन्धिपछि कैलाली, कञ्चनपुर, बाँके र बर्दिया नेपालमा पुनः समावेश भएको तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ।
नामाकरण
जिल्लाको नाम कसरी तय भयो भन्ने विषयमा विविध मतविचार उद्धृत छन्। एउटा धारणा अनुसार, परापूर्वकालमा यहाँ “कालाबन्जार” नामक राज्य थियो र त्यसको प्रशासनिक केन्द्र “कैलाली” भनिने गाउँमा पर्थ्यो। सो क्षेत्र “कालापानी” नामले पनि चिनिन्थ्यो, जसैबाट तल बगेर “खुटिया खोला” नाम प्रचलित भयो; समयसँगै उच्चारण–रूपान्तरण हुँदै “कैलाली” नाम स्थापित भएको बताइन्छ।
भूरूप एवं उचाइ
कैलालीको करिब ४०.३% भाग पहाडी (चुरेसहित) र ५९.७% भाग तराईमा पर्छ। जिल्लाको सबभन्दा होचो स्थान १०९ मिटर उचाइमा छ भने सबैभन्दा अग्लो स्थान १,९५० मिटरमा पुगेको दाबी गरिएको छ। पूर्वी सिमावर्ती कर्णाली तथा दक्षिणी मोहना जस्ता नदी प्रणालीले यहाँको भूरूप, बस्ती बसोबास र कृषि योग्य जमिनको स्वरूप निर्धारण गर्न मद्दत गरेको देखिन्छ।
जनसांख्यिकी र बस्तीघनत्व
२०७८ को तथ्यांकअनुसार कैलालीमा ९११,१५५ बसोबास गर्छन्। बस्ती घनत्व स्थानीय तहहरूअनुसार फरक–फरक छ। उदाहरणतः धनगढी र टिकापुर नगर क्षेत्रमा करिब ७६० प्रति वर्ग किमी घनत्व देखिन्छ, जबकि मोहन्याल गाउँपालिकामा झण्डै ३४ र चुरे गाउँपालिकामा करिब ४३ प्रति वर्ग किमीका दरले कम घनत्व दर्ता छ। केही ग्रामीण तहहरू (जस्तै जोशीपुर) मा ५७० जस्ता उच्च घनत्व पनि पाइएको छ, जसले तराई क्षेत्रमा बस्ती सघनता बढी रहेको संकेत गर्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “कैलाली जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28153
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९१/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कैलाली जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कैलाली जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_95,
title = {कैलाली जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
