कृष्णप्रसाद भट्टराई

कृष्णप्रसाद भट्टराई नेपालका प्रख्यात राजनीतिज्ञ हुन्, जसले बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापना पश्चात अन्तरिम सरकारको नेतृत्व लिएर संविधान निर्माण र आम निर्वाचन सम्पन्न गराए। वि.सं. २००३ देखि नेपाली काङ्ग्रेसको गतिविधिमा सक्रिय रहेका भट्टराई २००७ सालको सशस्त्र आन्दोलनमा मैदान स्तरको संयोजनकर्तामध्ये एक थिए। उनी नेपालको पहिलो संसदका सभामुख तथा दुईपटक प्रधानमन्त्रीसमेत बने।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

भट्टराईको जन्म वि.सं. १९८१ पौष कृष्ण द्वादशीका दिन भारतको बनारसमा भयो। उनका पिता संकटाप्रसाद र माता ललितादेवी थिए। परिवारको मूल वंश परम्परा गोर्खा दरबारका पुरोहितसँग सम्बन्धित थियो भन्ने विवरण स्रोतमा पाइन्छ। उनको औपचारिक पढाइ बनारसमै सम्पन्न भयो र काशी हिन्दू विश्वविद्यालयबाट राजनीतिशास्त्रमा बि.ए. गरे। सोही विषयमा एम.ए. तहका अध्ययन पनि गरे तर भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा संलग्नताका कारण पक्राऊ परेर परीक्षा दिन नपाएका बताएिन्छ।

पत्रकारिता र अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भ

युवास्थामा उनले पत्रकारितामा हात हाले। स्रोतअनुसार उनी सोभियत सङ्घका कम्युनिष्ट पार्टीका महासचिव निकिता ख्रुश्चेभसँग अन्तर्वार्ता लिने प्रथम विदेशी पत्रकार भएको दाबी छ। यसले उनको सार्वजनिक जीवन केवल दलगत राजनीतिसम्म सीमित नभई अन्तर्राष्ट्रिय सूचनासँग पनि सम्बद्ध रहेको देखाउँछ।

राजनीतिक यात्रा: संगठन र क्रान्ति

वि.सं. २००३ तिर बनारसमै स्थापनापूर्वक सुरु गरिएको अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसमा उनी आरम्भदेखि सक्रिय भए। पछि कोलकातामा गठन गरिएको नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसमा उनले संगठनकारी जिम्मेवारी सम्हाले, र वि.सं. २००६ चैतमा नेपाली काङ्ग्रेस बनेपछि सहमहामन्त्री भए। वि.सं. २००७ को सशस्त्र आन्दोलनमा उनले जनकपुर–उदयपुर क्षेत्रमा कब्जा गर्ने मुक्ति सेनाको कमाण्ड सम्हाले। यसअघि १९४२ को ‘भारत छोडो’ आन्दोलनमा प्रत्यक्ष सहभागिताका कारण पहिलोपटक पक्राउ परेका थिए, र १९४५ तिर बनारसस्थित नेपाल छात्र संघका उपाध्यक्ष भएर विद्यार्थीमाझ राजनीतिक चेतना विस्तारमा लागेका थिए।

संसद, सभामुख र अन्तरिम शासन

प्रजातन्त्र आएपछि उनी २००८ सालको प्रारम्भिक सल्लाहकार सभाका अध्यक्ष बने। प्रतिनिधि सभाका सभामुखका रूपमा उनको जिम्मेवारी वि.सं. २०१५ वा २०१६ सालसम्बन्धी उल्लेख अलग–अलग भेटिन्छ; यस बारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। २०४६ को जनआन्दोलन २०४६ पश्चात बनेको अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्को नेतृत्व उनले गरे र नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ लागू गराउन जोड दिए। त्यसै आधारमा बहुदलीय प्रतिस्पर्धा हुने संसदीय निर्वाचन सम्पन्न गराएका थिए।

दल नेतृत्व र आन्दोलन

वि.सं. २०१७ पौष १ को घटनापछि उनले लगातार करिब १० वर्ष जेल जीवन बिताए, र समग्रमा १४ वर्षभन्दा बढी समय थुनामा रहे। २०२७ वैशाख ६ मा नेपाल विद्यार्थी सङ्घ स्थापनाको उद्घाटन गरे। २०३४ को पटना सम्मेलनबाट बीपी कोइरालाले उनलाई पार्टीको कार्यवाहक सभापति बनाए। बीपीको निधनपछि २०३९ मंसिरमा गणेशमान सिंह निवासमा भएको भेलाले उनलाई पुनः त्यही भूमिकामा समर्थन गर्‍यो। २०४२ को देशव्यापी सत्याग्रह र २०४६ को आन्दोलनको पार्टीगत संयोजनमा उनको भूमिका उल्लेख्य मानिन्छ। २०४८ को आठौँ महाधिवेशनबाट उनी सर्वसम्मत पार्टी सभापति निर्वाचित भई २०५३ सम्म रहे।

निर्वाचन, दोस्रो प्रधानमन्त्रीकार्यकाल र विभाजन

२०४८ को आम निर्वाचनमा काठमाडौँबाट उनी पराजित भए। त्यसअघि २०१५ को निर्वाचनमा गोर्खाबाट पनि हार व्यहोरेका थिए, र २०५१ मा काठमाडौँ क्षेत्र नं. १ बाट प्रतिस्पर्धा गर्दा पुनः जित हात लागेन। २०५६ को निर्वाचनमा भने उनी विजयी बने र प्रधानमन्त्री नियुक्त भए; २०५६ जेठ १७ मा मन्त्रिपरिषद् गठन भयो। सोही वर्ष चैत ७ मा दलको संसदीय नेताबाट हटिएपछि उनले राजीनामा दिए। पछिल्लो चरणमा शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा २०५८ मा नेपाली काङ्ग्रेस प्रजातान्त्रिक छुट्टै पार्टीको रूपमा गठन हुँदा भट्टराई चिन्तित भएको उल्लेख छ, र दुई खेमाबीच एकीकरण गराउन उनले पहल गरेका थिए।

वैचारिक दृष्टि र निजी जीवन

भट्टराईलाई प्रायः गान्धीवादी स्वभाव, स्पष्ट वाणी र सिद्धान्तप्रति निष्ठाबद्ध नेताको रूपमा स्मरण गरिन्छ। २०६३ को जनआन्दोलन २०६३पछि राजतन्त्र बारे उनी तत्काल हटाउने पक्षमा नरहेको मत व्यक्त भएको देखिन्छ; गणतन्त्र स्थापनापश्चात यस विषयमा उनी मौन बसेको उल्लेख पाइन्छ। निजी जीवनमा उनी आजीवन अविवाहित रहे, सादा बानीका कारण ‘सन्त नेता’ भनेर सम्बोधन गरिन्थे। २०४८ को हारपछि प्रधानमन्त्री निवास छोड्दा छाता र कमण्डलु लिएर पैदल निस्किएको प्रसंग स्रोतमा छ। उनको आत्मवृत्तान्त ‘मेरो म’ पुस्तकाकार प्रकाशित भएको उल्लेख छ।

निधन र अन्त्येष्टि

वि.सं. २०६७ फागुन २० गते शुक्रबार राति ११ बजेर २६ मिनेटमा नर्भिक अन्तराष्ट्रिय अस्पताल, काठमाडौँमा उनको निधन भयो। राजकीय सम्मानसहित फागुन २२ गते पशुपति आर्यघाटमा अन्त्येष्टि गरिएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कृष्णप्रसाद भट्टराई।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कृष्णप्रसाद भट्टराई. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88

@misc{ne_204,
  title = {कृष्णप्रसाद भट्टराई},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}