नेपाली काङ्ग्रेस

नेपाली काङ्ग्रेस नेपालको समाजवादी-लोकतान्त्रिक परम्परामा उभिएको राष्ट्रिय दल हो। २००६ चैत २७ मा नेपाल राष्ट्रिय काङ्ग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र काङ्ग्रेसबीचको एकीकरणबाट गठन भएको यो संगठनको सभापतिमा हाल गगनकुमार थापा चयन भएका छन्। यसका युवा र विद्यार्थी मोर्चा क्रमशः नेपाल तरुण दल र नेपाल विद्यार्थी सङ्घ हुन्। करिब १० लाख क्रियाशील सदस्य रहेको दाबी गर्दै दलले आफू हाल संघीय संसदका दुवै सदनमा अग्रणी शक्ति भएको बताउँछ।

स्थापना र प्रारम्भिक पृष्ठभूमि

नेपाली काङ्ग्रेसको वैचारिक उद्गम २००३ सालतिर भारतस्थित नेपाली समुदायलाई संगठित गर्ने आह्वानसँग जोडिन्छ। त्यसै सन्दर्भमा बनारसमा बसेका नेपालीहरू एकताबद्ध भई देवि प्रसाद सापकोटाको सभापतित्वमा अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस नामक संरचना उभिएको भनिन्छ। २००३ माघ १२–१३ मा कलकत्ताको भवानीपुरस्थित खालसा हाईस्कूल परिसरमा भएको प्रथम महाधिवेशनले नाम समायोजन गर्दै नेतृत्व संयोजन गर्‍यो, जसअन्तर्गत विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला कार्यकारी भूमिकामा र टङ्कप्रसाद आचार्य मानार्थ पदमा चयन भए।

उही समयको श्रमिक आन्दोलनले पार्टीको जनआधार विस्तारमा भूमिकाखेलेको देखिन्छ। २००३ फागुन २० मा विराटनगरका उद्योग मजदुरले इतिहासमै पहिलो ठूला स्तरको हडताल थाले, जहाँ कारखानामा कार्यरत गिरिजाप्रसाद कोइराला श्रमिक नेतृत्वमा उदाए। आन्दोलनका क्रममा अनेक कार्यकर्ता पक्राउ परे र केहीलाई पैदल यात्रामार्फत काठमाडौँको सुन्दरीजलसम्म पुर्‍याइएको उल्लेख पाइन्छ।

एकीकरण र २००७ सालको क्रान्ति

२००४ माघमा दोस्रो महाधिवेशन सम्पन्न भएपछि, सुवर्ण शमशेर राणाको पहलमा २००४ साउन १ मा पृथक धारको नेपाल प्रजातन्त्र काङ्ग्रेस स्थापना भयो, जसका सभापति महेन्द्र विक्रम शाह बने। दुबै पक्षका उद्देश्यहरू राणा शासनविरुद्ध उन्मुख रहेकाले २००६ चैत २७ मा कलकत्तामा बसेको संयुक्त अधिवेशनले एउटै संगठनमा विलय गरी नेपाली काङ्ग्रेस नाम ग्रहण गर्‍यो।

राणा शासन अन्त्यतर्फ निर्णायक धक्का पुर्‍याउने उद्देश्यसहित वैरगनियाँ (रौतहट सीमाक्षेत्र) मा वैचारिक-रणनीतिक सम्मेलन बसेर सशस्त्र प्रतिरोधको निर्देशन गरियो। त्यसक्रममा मातृकाप्रसाद कोइरालालाई सर्वोच्च कमाण्डमा तोकियो र क्रियाकलाप क्रमबद्ध रूपमा सञ्चालन भए। २००७ कात्तिकतिर वीरगन्ज र विराटनगर लगायतका स्थानमा आक्रमण भए, जसमा थिरबम मल्लले बलिदान दिए। सो चरणमा बाह्य स्रोतबाट हतियार सहयोग प्राप्त भएको र पछि राणा, त्रिभुवन र काङ्ग्रेसबीच दिल्ली सम्झौताबाट समझदारी बनेको वर्णन स्रोतहरूले गर्छन्।

विचारधारा र संगठन

दलको मौलिक अभिमुखीकरणमा लोकतन्त्र, समाजवाद र राष्ट्रवादको त्रिवेणीलाई मुख्य मानेको देखिन्छ। युवातर्फ नेपाल तरुण दल र विद्यार्थी क्षेत्रमा नेपाल विद्यार्थी सङ्घ सक्रिय छन्। महिलाहरू, कृषक, दलित, आदिवासी जनजाति, श्रमिक, शिक्षक, भूतपूर्व सैनिक र प्रजातन्त्र सेनानीहरूका लागि छुट्टाछुट्टै साङ्गठनिक संयन्त्रहरू उल्लेख छन्। सदस्यताका हिसाबले करिब १०,००,००० क्रियाशील सदस्य भएको दाबी गरिएको छ।

महाधिवेशन, विवाद र सत्याग्रह

२००९ जेठ १०–१३ मा सम्पन्न पाँचौँ महाधिवेशनले कार्यशैली सुधारमा जोड दियो। त्यहीँबाट उठेको निर्देशन विपरीत प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसाद कोइरालासँग विवाद बढेपछि उहाँ लगायत केही नेताहरू पार्टीबाट निष्कासित भए र नेपाल प्रजा पार्टी गठन भएको उल्लेख पाइन्छ। २००९ साउन ३० मा राजतर्फबाट परामर्शदात्री सरकार बनेपछि काङ्ग्रेसले व्यापक विरोध गर्‍यो। २०१० मा पूर्वी तराइमा भूमिसुधारका मुद्दामा किसान आन्दोलन चर्कियो र सोही वर्षको असार २ मा परामर्शदात्री सरकार विघटन भयो।

लोकतन्त्र र नागरिक हकका प्रश्नमा २०११ पुस २६ देखि देशव्यापी सत्याग्रह सुरु भयो, जसमा छ बुँदे माग सार्वजनिक गरिए। माग सम्बोधनको सहमति भएपछि आन्दोलन स्थगित गरियो। २०१२ माघ १०–११ मा वीरगन्जमा बसेको छैटौँ महाधिवेशनले सुवर्ण शमशेर राणालाई सभापति बनायो।

निर्वाचन र जननिर्वाचित सरकार

संविधानसभा निर्वाचनको माग रहे पनि परिस्थितिअनुसार २०१४ सालमा ‘भद्र अवज्ञा’ शीर्षकको सत्याग्रह चलाइयो, जसको दबाबपछि २०१५ फागुन ७ बाट संसद निर्वाचन घोषणा भयो। नेपाली काङ्ग्रेसले ‘रुख’ चिह्न लिएर प्रतिस्पर्धा गर्‍यो र १०९ मध्ये ७४ सिट जित्दै बहुमत प्राप्त गर्‍यो। २०१६ जेठ १३ मा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा पहिलो जननिर्वाचित सरकार गठन भयो। सो सरकारका वरिष्ठतर्फ सुवर्ण शमशेर राणा, गणेशमान सिंह, सूर्यप्रसाद उपाध्याय र रामनारायण मिश्र सहभागी थिए, र संसदका सभामुख कृष्णप्रसाद भट्टराई तथा उपसभामुख महेन्द्र नारायण निधि थिए।

२०१७ सालपछि प्रतिरोध र पुनर्संयोजन

२०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रद्वारा संसद विघटन र दलहरूमाथि पुस २२ मा प्रतिबन्ध लगाइएपछि काङ्ग्रेसले प्रतिरोध मार्ग अपनायो। २०१७ माघ १२–१३ मा भारतको पटनामा विशेष सम्मेलन बसेर नेतृत्व पुनर्संयोजन गरियो र अहिंसात्मक आन्दोलनका क्रममा दुई हजारभन्दा बढी पक्राउ पर्ने अवस्था सिर्जना भयो। अहिंसाबाट परिर्वतन सम्भव देखिएन भन्दै २०१८ मङ्सिरदेखि सशस्त्र प्रतिरोध घोषणा गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

समसामयिक स्थिति र ऐतिहासिक भूमिका

राणा शासनको अन्त्य र पञ्चायत प्रारम्भबीच काङ्ग्रेस नेतृत्वमा चार सरकार बनेको र तीन वटा निर्वाचनमा बहुमत प्राप्त गर्ने एकमात्र दल रहेको अभिलेख देखिन्छ। दुई निर्वाचनमा पहिलो दल बनेको दाबी पनि स्रोतहरूमा पाइन्छ। हाल यो दल संघीय संसदका दुवै सदनमा अग्रस्थानमा रहेको भनिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली काङ्ग्रेस।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाली काङ्ग्रेस. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8

@misc{ne_217,
  title = {नेपाली काङ्ग्रेस},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}