इलाम जिल्ला

इलाम जिल्ला पूर्वी नेपालमा अवस्थित कोशी प्रदेशको पहाडी जिल्ला हो, जसको क्षेत्रफल १७०३ वर्ग किलोमिटर छ। उत्तरतर्फ पाँचथर जिल्ला, दक्षिणमा झापा जिल्ला, पश्चिममा पाँचथर र मोरङ जिल्ला तथा पूर्वमा भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यअन्तर्गत दार्जिलिङ जिल्ला सिमाना छन्। निचो भूभागदेखि करिब लेकाली उचाइसम्म फैलिएको सतहले यहाँ धेरै किसिमका हावापानी देखिन्छ। नेपालमा चिया खेती सुरु भएको थलोका रूपमा चिनिने यो जिल्ला नगदेबाली, जैविक सम्पदा र भौगोलिक विविधताका कारण चर्चित छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सतह

इलामको भू–आकृति तराई नजिकका बेसीबाट सुरु भई चुरे, मध्यपहाड हुँदै उच्च शिखरसम्म क्रमशः उक्लँदै जान्छ। विभिन्न स्रोतले यहाँको न्यूनतम उचाइ करिब १४०–३०० मिटर आसपास र उच्चतम भाग करिब ३६३६–३६३७ मिटरसम्म पुगेको जनाएका छन्। पूर्व–पश्चिम करिब पाँच दर्जन किलोमिटर लम्बिएर र उत्तर–दक्षिण करिब चार दर्जन किलोमिटर चौडाइमा फैलिएको यस सतहमा अनेक जलधेका र खोला–खोल्साले भू–रचना काटेको छ। उत्तरी भागबाट दक्षिणतर्फ बग्ने चार माई खोलाहरू उल्लेख्य छन्, जसअर्थ ‘चारखोल’ भन्ने स्थानीय सम्बोधन प्रचलित छ।

नामाकरण र ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य

नेपाल एकीकरणभन्दा अगाडि इलाम क्षेत्र किराँत शासनअन्तर्गत थियो, जहाँ लिम्बू र राई समुदायको वर्चस्व रह्यो। जिल्लाको नामका सम्बन्धमा एकभन्दा बढी धारणा भेटिन्छन्। कतिपयले लिम्बू भाषामा ‘इ’ (घुमाउरो) र ‘लाम’ (बाटो)को संयुक्त अर्थबाट नाम बनेको बताउँछन्; अर्को मत अनुसार लेप्चा/रोंग भाषामा ‘इ’ पुत्का र ‘लोम’ बासथान भनी ‘इलोम’बाट रूपान्तर भएको भनाइ छ। केही किम्वदन्तीमा ‘इला’ नामका राजासँग सम्बन्ध जोडिन्छ। पुराना लेखमा ‘खलङ्गा’ पुरानो नाम भएको संकेत पनि पाइन्छ; यसर्थ स्रोतहरूमा मतभेद छ।

प्रशासन र पहुँच

जिल्लामा १० वटा स्थानीय तह छन्—४ नगरपालिका (इलाम, देउमाई, माई र सूर्योदय) तथा ६ गाउँपालिका (फाकफोकथुम, चुलाचुली, माईजोगमाई, माङसेबुङ, रोङ र सन्दकपुर)। जिल्ला सदरमुकाम इलाम बजार हो। पूर्व–पश्चिम राजमार्गको चारआलीबाट मेची राजमार्ग हुँदै करिब ७८ किलोमिटर यात्रापछि सदरमुकाम पुगिन्छ। राजधानीसम्म करिब ८५० किलोमिटर टाढा रहेको जनाइएको छ। २०६८ को जनगणनाअनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या २९०,२५४ थियो।

हावापानी र जैविक विविधता

भू–सतहका कारण हावापानीमा ठूला भिन्नता देखिन्छ। बेसीतिर उष्ण, मध्यभागमा समशीतोष्ण र माथिल्लो भागमा चिसो तथा लेकाली जलवायु पाइन्छ। उच्च भेगमा जाडोयाममा कहिलेकाहीँ हिमपात हुन्छ, र बेसीमा गर्मीयामको तापक्रम करिब ३१ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ। बंगालको खाडी नजिकता र डाँडाकाँधको अभिमुख ढालका कारण मनसुनमा वर्षा प्रचुर हुने उल्लेख छ। पक्षी र पुतलीका धेरै प्रजाति तथा विश्वमा दुर्लभ मानिने रेड पाण्डा यहाँका वन क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनावरमा पर्छन्। प्राकृतिक पोखरीहरू प्रशस्तै छन्; हाँसपोखरी क्षेत्र ‘सुनगाभाको स्वर्ग’ भनेर प्रचलित छ।

कृषि, पशुपालन र उद्योग

इलाम नगदेबालीमा अगाडि छ। अलैंची, अदुवा, आलु, अम्लिसो, अकबरे खुर्सानी, इस्कुस, दूध, किबी फल र जडीबुटी मुख्य उत्पादन हुन्। यहाँ उब्जिएको अर्थोडक्स चिया युरोप र अष्ट्रेलियाली बजारसम्म लोकप्रिय भएको भनाइ स्रोतमा भेटिन्छ। नेपालमा चिया खेतीको आरम्भ यतैबाट भएको मानिन्छ, र इलाम बजारनजिकको ‘चिया कमान’ देशको पहिलो संगठित कृषि उद्योगका रूपमा उल्लेखित छ। ऐतिहासिक इलाम चिया कारखानाबाट वि.सं. १९३५ मा प्रशोधित चिया बजारमा आएको दाबी पाइन्छ। हाल जिल्लामा १० भन्दा बढी चिया प्रशोधन एकाइहरू सञ्चालनमा भएको बताइएको छ।

पशुपालनमा गाईपालन प्रमुख छ; पुराना स्थानीय र बेलायती जातसँगै जर्सी र होलेस्टेन जस्ता उन्नत जातको प्रयोग बढेको उल्लेख छ। बाख्रा, उच्च भेगमा भেঢा, सुँगुर, कुखुरा र माछापालन पनि चलनमा छन्। ‘पहाडकी रानी, नगदेबालीको खानी’ भन्ने उपनामसँगै जिल्लालाई ‘८ “अ” को जिल्ला’ (अलैंची, अदुवा, अर्थोडक्स चिया, अकबरे खुर्सानी, ओलन/दूध, अम्लिसो, आलु र अतिथि सत्कार) भनेर चिनाउने चलन छ। इलाम बजार, फिक्कल बजार, पशुपतिनगर, मङ्गलबारे र नयाँबजार जस्ता केन्द्रहरू कृषि–व्यापारका प्रमुख थलो हुन्।

पर्यटन र सांस्कृतिक सम्पदा

चियाबारीहरूको हरियाली, डाँडा–काँध र पोखरी–झरनाहरू पर्यटनका प्रमुख आकर्षण हुन्। कन्यामका बगान, श्रीअन्तु, सन्दकपुर र छिन्तापु जस्ता दृष्टिबिन्दुहरू लोकप्रिय छन्। नौ कुनाको माईपोखरी र टोड्के झरनाले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक तान्छन्। प्राचीन मठ–मन्दिर र गुम्बाहरू यहाँका सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। विभिन्न जातजातिको बसोबासमध्ये लेप्चा समुदायको बसाइ नेपालभित्रै प्रायः यहीं सीमित रहेको भनाइ पनि स्रोतमा भेटिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “इलाम जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). इलाम जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_28,
  title = {इलाम जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}