झापा जिल्ला नेपालका तराई जिल्लामध्ये उर्वर माटो, घना जनघनत्व र व्यापारिक चहलपहलका कारण पहिचान भएको प्रशासनिक इकाइ हो। उत्तरी भाग चुरे–पहाडी ढल्कोबाट सुरु भएर बाँकी भूभाग समथर तराईमा फैलिएको छ। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार जनसङ्ख्या ८१,२६५० उल्लेख गरिएको छ र कुल क्षेत्रफल १,६०६ वर्ग कि.मि. छ। सदरमुकाम चन्द्रगढीबाट जिल्लाको प्रशासन सञ्चालन हुन्छ।
भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना
झापाको पूर्व सिमाना मेची नदीले पहिचान गर्छ, जसपारि भारतको पश्चिम बङ्गाल पर्छ। दक्षिणतर्फ सिमाना बिहार राज्यसँग जोडिएको छ। उत्तरतर्फ इलाम जिल्ला र पश्चिमतर्फ मोरङ जिल्ला पर्छन्। अक्षांश करिब २६.२०" देखि २६.५०" उत्तर र देशान्तर ८७.३९" देखि ८८.१२" पूर्व दायरामा अवस्थित यो जिल्ला औसत लम्बाइ करिब ४६ कि.मी. (पूर्व–पश्चिम) र चौडाइ लगभग २९ कि.मी. (उत्तर–दक्षिण) रहेको बताइन्छ। उचाइ समुद्री सतहबाट करिब ५८ मिटरदेखि करिब ५०० मिटरसम्म फराकिलो दायरामा छ।
भूरूप र जलवायु
उत्तरी भावर क्षेत्रमा चुरेबाट बगाइएका वालौटे निक्षेप विस्तारै समथरतिर ओर्लिँदै गएर दक्षिणी तराई बनाएका छन्। यहाँ अर्ध–उष्ण देखि उष्ण प्रकृतिको मौसमी हावा–पानी पाइन्छ। गर्मीमा तापक्रम करिब ३२–३५ डिग्री सेल्सियससम्म चढ्ने, कुनै वर्ष अधिकतम करिब ४२ डिग्री सेल्सियस पुग्ने र जाडोमा करिब १५–१० डिग्री सेल्सियससम्म झर्ने उल्लेख छ; न्यूनतम करिब ८ डिग्री सेल्सियससम्म दर्ज भएको पाइन्छ। वर्षायाममा बङ्गालको खाडीतर्फबाट आउने मनसुनका कारण औसत करिब २७१.७५ मि.मि. वर्षा हुने बताइन्छ।
प्रशासनिक संरचना
जिल्लामा ८ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरी १५ स्थानीय तह कार्यान्वयनमा छन्। नगरतर्फ बिर्तामोड, दमक, मेचीनगर, भद्रपुर, शिवसताक्षी, अर्जुनधारा, गौरादह र कनकाई रहेका छन्। गाउँतर्फ कचनकवल, कमल, गौरीगञ्ज, झापा, बाह्रदशी, बुद्धशान्ति र हल्दीबारी समावेश छन्। यसअघिको संयोजनअनुसार ३३ गाउँ विकास समिति, ८ नगरपालिका, ७ संसदीय क्षेत्र, १७ इलाका र १,९३४ वस्तीहरूको उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ।
इतिहास र नामाकरण
एकीकरणपूर्व झापा र मोरङ लिम्बुवान क्षेत्राधिकारमा परेका थिए। सन् १७७३ तिर अभिमानसिंह बस्नेतको नेतृत्वमा गोर्खाली फौजले आक्रमण गरी पूर्वतिर प्रभुत्व विस्तार गर्यो, र सन् १७७४ मा विजयपुरसम्म पकड बनाइयो। रणबहादुर शाहको शासनताका सन् १७८३ वरिपरि नेपालको पूर्वी सिमाना टिष्टासम्म पुगेको उल्लेख छ। सन् १८१४ मा अङ्ग्रेज सैनिकद्वारा धनपुर र झापा बजारतर्फ आक्रमण भएपछि, सन् १८१६ को सुगौली सन्धिले मेचीलाई स्थायी अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना बनायो।
नामाकरण सन्दर्भमा दुई धारणा पाइन्छन्। एक अनुसार पूर्वतिरको मोरङ गोश्वाराको कार्यालय कुमरखोद क्षेत्रभित्र रहेको झापा गाउँतर्फ सारिएपछि जिल्लाले सोही बस्तीको नाम पायो; सो ठाउँ आज पनि कुमरखोद क्षेत्रमा ‘झापा बजार’ नामले चिनिन्छ। अर्को धारणा अनुसार राजवंशी भाषामा ‘झापा’ को अर्थ ढाक्ने/बिर्को हुने भएकाले, विगतमा वनले छोपिएको भूभागका कारण सो नाम प्रचलनमा आयो।
अर्थतन्त्र र बस्ती
कृषि यहाँको मुख्य जीविकोपार्जन हो। धान र तरकारी उत्पादनका हिसाबले जिल्ला अग्रस्थानमा रहेको बताइन्छ। चिया, माछा पालन, कुखुरा, बाख्रा र गाई पालनसँगै मौरी पालन पनि फैलिएको छ। बिर्तामोड र दमक प्रमुख व्यापारिक केन्द्र हुन्; पूर्वी सीमा नाकातर्फ काकरभिट्टा (आजको मेचीनगर) महत्त्वपूर्ण नोडका रूपमा परिचित छ।
जलस्रोत र नदीतट
जिल्लाको बीचतिरबाट बग्ने कन्काई नदी सबभन्दा ठूलो मानिन्छ, जसको उपजलाधार करिब १७,९६४ हे. रहेको उल्लेख छ र वैज्ञानिक नहरमार्फत करिब ६,००० हे. जमिन सिँचाइमा आएको छ। यही नदीमाथि देशकै सबभन्दा लामो पक्की पुल करिब ७०२ मिटर लम्बाइको छ। पूर्वी सिमानामा बग्ने मेची नदी बहाव परिवर्तनका कारण हिलाम्य कटान र सीमा व्यवस्थापनमा चुनौतीको रूपमा पनि प्रस्तुत छ।
बिरिङ, रतुवा र मावा नदीहरू उत्तरी महाभारत शृङ्खलाबाट उत्पन्न भई समथरतर्फ सिँचाइ र बाढी–कटान दुवै प्रभाव पार्छन्। रतुवाको बर्शियाली बाढी र कटानले दमक, लखनपुर तथा नजिकका बस्तीहरू प्रभावित भएको उल्लेख छ, भने मावा नदी झापा–मोरङ सिमाना बग्दै भारततर्फ प्रवेश गर्छ।
संस्कृति, तीर्थ र पर्यटन
झापा धार्मिक–पर्यटकीय स्थलहरूले भरिपूर्ण मानिन्छ। कन्काई किनारको कोटीहोम/कनकाई धाम, बिर्तामोडतर्फको अर्जुनधारा, शिवसताक्षी क्षेत्रको सतासीधाम र कनकाई नगरपालिकास्थित जामुनखाडी सिमसार प्रमुख गन्तव्य हुन्। पृथ्वीनगरतर्फ मेची–देउनियाँ संगम नजिक ‘किच्चक वध’सँग सम्बन्धित स्थल, देशको सबैभन्दा होचो थलो केचनाकवल (करिब ५८ मि.), धनुषकोटी, विराटपोखर, समयगढ, चिल्लागढ र ऐतिहासिक चन्द्रगढ क्षेत्रलाई स्थानीय रूपमा सांस्कृतिक सम्पदा मानिन्छ।
मानव विकास सूचकांक र पूर्वाधार
सन् २०१४ काे मानव विकास समग्र सूचकाङ्कमा झापा जिल्ला देशभर दशौँ स्थानमा रहेको उल्लेख छ। सदरमुकाम चन्द्रगढी पूर्व-पश्चिम राजमार्गको बिर्तामोडबाट करिब १३ कि.मी. दक्षिण रहेको विवरण पाइन्छ, जसले प्रशासनिक पहुँच र आवागमन सञ्जाललाई सुदृढ बनाएको देखिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “झापा जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28160
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९५/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “झापा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9D%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). झापा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9D%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_29,
title = {झापा जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9D%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
