नयाँ र अद्यावधिक लेखहरू
भर्खरै थपिएका वा अद्यावधिक गरिएका लेख, पछिल्लो मिति अनुसार।
-
गोरखाली
गोरखाली (वा गोर्खाली) नेपालमा बसोबास गर्ने बासिन्दालाई जनाउने समष्टिगत पद हो, जसलाई अङ्ग्रेजीमा Gurkha भनिन्छ। उनीहरूको साहस र हिम्मतको छविका कारण उनीहरू नेपाली सेना, भारतीय सेनाको गोरखा रेजिमेन्ट र ब्रिटिश सेनाको गोरखा ब्रिगेडसँग विशेष रूपमा जोडिन्छन्।…
-
नेपालमा महिला
नेपालमा महिला शीर्षकले नेपाल राज्य र समाजमा महिलाको स्थिति, अधिकार र सहभागिताको समग्र चित्र दिन्छ। कुल जनसंख्यामा करिब ५१.५०% महिला भए पनि शिक्षा, अर्थतन्त्र, राजनीति र प्रशासनमा पहुँच र अवसर असमान छन्। केही सूचकमा सुधार देखिए पनि दाइजो, छाउपडी र घरेलु–कृषि…
-
वीर अस्पताल
वीर अस्पताल नेपालका पुराना र व्यस्त अस्पतालमध्ये एक मानिन्छ। वि.सं. १९४७ साउन ८, रोज ४ (सन् १८८९) मा वीर शम्शेरद्वारा स्थापना भएको भनाइ छ; अर्को विवरणले वि.सं. १९४६ साउनमा १५ अन्तरङ्ग शैयासहित आरम्भ भएको बताउँछ। काठमाडौँको केन्द्रमै खुलामञ्चअगाडि रहेको यो…
-
त्रि-चन्द्र कलेज
त्रि-चन्द्र कलेज त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आङ्गिक क्याम्पस हो, जो काठमाडौंको घण्टाघर नजिक अवस्थित छ। वि.सं. १९७५ मा स्थापना भएको यो कलेजबाटै नेपालमा औपचारिक उच्च शिक्षाको थालनी भएको मानिन्छ। प्रारम्भमा ‘त्रिभुवन चन्द्र कलेज’ नाम रहेको संस्थालाई पछि ‘त्रिचन्द्र…
-
दरबार हाई स्कुल
दरबार हाई स्कुल नेपालमा अङ्ग्रेजी शिक्षाको संस्थागत थालनी गर्ने ऐतिहासिक विद्यालय हो, जसको उत्पत्ति राणाशासनका दरबारभित्र भयो। यसले प्रारम्भमा शासक वर्गका बालबालिकालाई लक्षित गर्यो, पछि क्रमशः सर्वसाधारणका लागि पनि खुल्यो। वि.सं. २०२४ मा नाम परिवर्तन भई भानु…
-
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय
नेपालमा संस्कृत शिक्षा, अध्ययन र अनुसन्धानलाई व्यवस्थित रूपमा प्रवाह गर्ने केन्द्रीय संस्था नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय हो। बि.सं. २०४३ मंसिर २५ गते दाङ जिल्लाको तुलसीपुर उपमहानगरपालिका-१७, बेलझुन्डीमा स्थापना भएको यो विश्वविद्यालयको प्रारम्भिक नाम महेन्द्र…
-
पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय
पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय नेपालको पूर्वी शहर विराटनगरमा अवस्थित स्वायत्त सार्वजनिक विश्वविद्यालय हो। नेपाल सरकारले १९९३ मा स्थापना गरेको यो संस्थान ५४५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको परिसरबाट सञ्चालन हुन्छ। यसले नेपाली उच्च शिक्षामा गुणस्तर उन्मुख योगदान…
-
पोखरा विश्वविद्यालय
पोखरा विश्वविद्यालय नेपालका पश्चिम भूभागको पोखरा शहरमा अवस्थित एक उच्च शिक्षाको संस्था हो। सन् १९९६ मा स्थापना भएको यस विश्वविद्यालयमा हाल ४,९०० विद्यार्थी अध्ययनरत छन्। यसका चार आंगिक क्याम्पस तथा देशभर ५० भन्दा बढी संबद्ध महाविद्यालयमार्फत शैक्षिक कार्यक्रम…
-
काठमाडौँ विश्वविद्यालय
काठमाडौँ विश्वविद्यालय नेपालमा निजी स्रोत र साधनबाट सञ्चालित सामुदायिक विश्वविद्यालय हो, जसका मुख्य भवन काभ्रेपालाञ्चोक जिल्लाको धुलिखेलमा छन्। सन् १९९१ को डिसेम्बरमा स्थापना भएको यस संस्थाले सात विद्यालयमार्फत धुलिखेल, भक्तपुर र ललितपुरमा कार्यक्रम सञ्चालन…
-
त्रिभुवन विश्वविद्यालय
त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालको सबैभन्दा पुरानो र ठूलो विश्वविद्यालय हो, वि.सं. २०१६ मा स्थापना भई काठमाडौँको कीर्तिपुरस्थित केन्द्रीय कार्यालयबाट सञ्चालन हुन्छ। पाँच अध्ययन संस्थान र चार संकायमार्फत देशव्यापी सञ्जालमा ६० आङ्गिक र ९३१ सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पस…
-
नेपालमा शिक्षा
नेपालको शिक्षा प्रणाली भारतमा विकसित ढाँचाबाट प्रभावित छ, जुन ब्रिटिश राजको विरासतसँग सम्बन्धित मानिन्छ। नीति–व्यवस्थापनमा शिक्षा मन्त्रालय र मूल्याङ्कनमा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड केन्द्रीय छन्, जबकि शिक्षक तालीमका लागि राष्ट्रिय शैक्षिक विकास केन्द्र…
-
मुसलमान
मुसलमान भन्नाले इस्लाम धर्ममा धार्मिक आस्था राख्ने व्यक्तिलाई जनाइन्छ। यस पहिचानको सैद्धान्तिक आधार इस्लामको धार्मिक ग्रन्थ कुरआन हो। उपलब्ध स्रोतले यही परिधि स्पष्ट गर्दछ र मुसलमानको अर्थ तथा आधारग्रन्थबारे संक्षेपमा व्याख्या गर्दछ।
-
सन्थाल जाति
सन्थाल जाति नेपाल, भारत, बङ्गलादेश र भुटानमा फैलिएको आदिवासी समुदाय हो। विशेषतः नेपालका पूर्वी तराईका झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्लामा बसोबास गर्ने यस समूहले प्रकृति-केन्द्रित सारना धर्म मान्छन्, आफ्नै सन्थाली भाषा र ओल चिकी लिपि प्रयोग गर्छन्, र गाउँ नेतृत्व…
-
सुनुवार जाति
सुनुवार जाति किराँत समूहअन्तर्गत रहेको, नेपाल सरकारद्वारा सूचीकृत आदिवासी जनजाति हो। पूर्वी नेपालको पहाडी भेग, विशेषतः रोल्वालिङ हिमश्रृंखलाबाट दक्षिणतर्फ बग्ने सुनकोशी–तामाकोशी–लिखु नदी प्रणालिका आसपास तिनीहरूको वास रहेको जनाइन्छ। मातृभाषा ‘कोइँच लोः’ बोल्ने…
-
थामी जाति
थामी, जसलाई थाङ्मी पनि भनिन्छ, नेपालका किरात समुदायमध्येको एक जाति हो। उनीहरूले वोन वा किराँत भनेर चिनिने प्राकृत आस्था मान्ने र थाङ्मी खाम भाषा बोल्ने परम्परा राख्छन्। मुख्य बसोबास दोलखा र सिन्धुपाल्चोकमा भए पनि छिटपुट रूपमा ७३ जिल्लासम्म फैलिएको उल्लेख…
-
दलित
दलित भारतीय उपमहाद्वीपको जाति संरचनामा अत्यन्त तल्लो वा बहिष्कृत तहका समुदायहरूका लागि प्रयोग हुने पद हो। संस्कृत ‘दलित’ को अर्थ टुटेको वा च्यातेकोसँग जोडिन्छ, र ऐतिहासिक रूपमा यस नामले सामाजिक उत्पीडन, अस्पृश्यता र बहिष्कारको अनुभव गर्ने समूहहरूलाई संकेत…
-
क्षेत्री
क्षेत्री नेपालका खस मूलका क्षत्रिय समुदाय हुन्, जसलाई नेपाली भाषामा प्रायः छेत्री वा क्षेत्री भनिन्छ। स्रोतहरूका अनुसार तिनीहरू हिन्दू वर्णमान्यतामा शासक, सैनिक र प्रशासनिक भूमिकासँग जोडिन्छन्, पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्, मातृभाषा नेपाली/खस/गोर्खाली…
-
ब्राह्मण
ब्राह्मण हिन्दू सामाजिक संरचनामा प्रमुख वर्णको नाम हो, जसको अर्थ ब्राह्मण ग्रन्थका सन्दर्भ र ब्रह्मको ज्ञाता भन्ने दार्शनिक परिभाषासम्म फैलिन्छ। वैदिक परम्परा, यज्ञ-आनुष्ठान र शिक्षा–अध्यापनसँग यसको गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ। नेपालमा पहाडी/खस, नेवार र मैथिल…
-
मधेशी
मधेशी भन्नाले नेपालका मैदानी भूभागमा रहने नेपालीहरू बुझिन्छन्, विशेषतः मधेश प्रदेश तथा कोशी र लुम्बिनी प्रदेशका दक्षिणी भागका बस्तीहरूमा स्थायी बसोबास गर्ने समुदाय। उक्त भूक्षेत्रलाई सामान्यतया तराई पनि भनिन्छ। यो परिभाषा आवासीय–भौगोलिक मानकमा आधारित छ र…
-
मैथिल
मैथिल भारतीय उपमहाद्वीपका हिन्द-आर्य जातीय-भाषिक समुदाय हुन्, जसको मातृभाषा मैथिली हो र बसोबासमुख्यतया मिथिला क्षेत्रमा केन्द्रित छ। मिथिलाको सांस्कृतिक प्रतिष्ठा रामायणमा वर्णित सीताको जन्मभूमिसँग गाँसिएकाले यो क्षेत्र धार्मिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिले…
-
राउटे जाति
राउटे जाति नेपालका खस आर्य समुदायभित्र पर्ने, फिरन्ते जीवनशैलीसँग जोडिएको लोपोन्मुख आदिवासी समूह हो। मध्य–पश्चिमका जंगलमा सर्नसार गर्ने यिनीहरू सिकार, कन्दमूल–फलफूल संकलन र काठका सामग्री साटासाटबाट जीविका चलाउँछन्; खस भाषा बोल्ने र आधुनिक नेपाली राम्रोसँग…
-
चेपाङ जाति
चेपाङ जाति नेपालको एक मान्यताप्राप्त आदिवासी समुदाय हो, जसलाई नेपाल आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले ५९ जनजातिमध्ये समेटेको छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार तिनीहरूको संख्या ८४,३६४ पुगेको छ, र बस्ती मुख्यतः चितवन, मकवानपुर, धादिङ र गोरखा आसपासका…
-
थकाली जाति
थकाली जाति नेपालका प्रमुख जनजातिहरूमध्ये एक मानिन्छ। यसको उद्गम मुस्ताङको थाकखोला मानिँदै आएको छ, यद्यपि समुदायका सदस्यहरू देशका विभिन्न स्थानमा फैलिएका छन्। थकाली भाषा तिब्बती–बर्मेली परिवारसँग सम्बन्धित छ, र समुदाय व्यापारिक सीपका लागि चिनिन्छ।
-
थारू जाति
थारू जाति नेपालका तराई र भित्री उपत्यकाहरूमा फैलिएको आदिवासी समुदाय हो, जसलाई नेपाल सरकारले ‘लोकजाति’का रूपमा मान्यता दिएको छ। बसोबास मेची–महाकालीसम्म र केही बस्ती उत्तर भारतमा पनि देखिन्छ। भाषिक र सांस्कृतिक वैविध्ययुक्त यस समुदायको मुख्य चाड माघी हो, र…
