नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय

नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय नेपालमा संस्कृत शिक्षाको दीर्घ परम्परालाई समसामयिक रूपले प्रवाह गर्ने उद्देश्यले स्थापना भएको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय हो। यसको औपचारिक स्थापना वि.सं. २०४३ मंसिर २५ मा दाङ जिल्लाको तुलसीपुर उपमहानगरपालिका–१७, बेलझुन्डीस्थित परिसरमा सम्पन्न भएको थियो। यो संस्थाले संस्कृत अध्ययनलाई सर्वसुलभ बनाउँदै संस्थागत तथा तहगत रूपमा विस्तार गर्ने रणनीति अंगालेको छ। प्रारम्भिक पहल महेन्द्र वीर विक्रम शाहबाट भएको र संस्थागत रूपाकार वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहको सक्रियता तथा संस्कृतप्रेमी नेपाली समाजको सहयोगबाट सम्भव भएको उल्लेख पाइन्छ।

स्थापना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

संस्थाको स्थापना अवधारणा नेपालमा संस्कृत शिक्षालाई सुदृढ केन्द्रको रूपमा विकसित गर्ने सोचसँग सम्बद्ध छ। दाङको बेलझुन्डीमा विधिवत् उद्घाटनसँगै, यसलाई उच्च तहसम्मको अध्यापन, अनुसन्धान र मानवस्रोत तयार पार्ने संस्थाका रूपमा दिशानिर्देश गरिएको थियो। प्रारम्भमा ‘महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय’ नामले चिनिएको संस्थाले पछिल्लो चरणमा वर्तमान नाम ग्रहण गरेको छ। राजकीय स्तरको पहल र जनस्तरको योगदानले यसको संस्थागत यात्रामा आधार प्रदान गरेको देखिन्छ।

उद्देश्य र कार्यक्षेत्र

विश्वविद्यालयको मूल ध्येय संस्कृत शिक्षालाई व्यवस्थित, समावेशी र समयानुकूल बनाउँदै ज्ञानको सतत् प्रवाह सुनिश्चित गर्नु हो। यसले संस्कृत विद्याबाट प्राप्त विविध उपलब्धिलाई अध्ययन, अनुसन्धान, संरक्षण र प्रवर्द्धनमार्फत उजागर गर्ने दिशामा उन्मुख छ। सामाजिक आवश्यकता बुझेका शास्त्रीय तथा प्रायोगिक विषयलाई पाठ्य-अध्ययन र तालिममा समेट्ने आकांक्षा पनि निहित छ।

• उच्च तहसम्म संस्कृत पठन–पाठन व्यवस्थित गरी दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने।
• संस्कृत विद्याका उपलब्धिलाई अध्ययन, अनुसन्धान, संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने।
• समाजोपयोगी शास्त्रीय तथा प्रायोगिक विषयलाई समयानुकूल रूपमा समेट्ने।
• ज्ञान र विज्ञानबीच समन्वय गरी संस्थालाई प्रभावकारी केन्द्रका रूपमा उभ्याउने।

शैक्षिक क्षेत्र र अनुसन्धान

यस विश्वविद्यालयले संस्कृत वाङ्मयमा निहित शास्त्रीय आधारलाई आधुनिक आवश्यकतासँग जोड्ने लक्ष्य राखेको छ। अध्ययन र तालिमका प्राथमिक क्षेत्रमध्ये आयुर्वेद, योग तथा प्राकृत चिकित्सा जस्ता बहुउपयोगी विषय समावेश हुने उल्लेख भेटिन्छ। यस्ता विषयगत केन्द्रीयताले उपचार–विज्ञान, जीवन–पद्धति र सामाजिक स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञानलाई संस्कृत परम्परामा आधारित अध्येतृत्वसँग नजिक्याउने अपेक्षा लिएको छ। यसको अनुसन्धान अभिमुखीकरण संस्कृत स्रोतहरूको संरक्षण र नवव्याख्यामा केन्द्रित रहने रूपरेखासँग मेल खान्छ।

मूल्य–मान्यता र सांस्कृतिक अभिमुखीकरण

संस्थागत कार्यदिशामा प्राचीन वाङ्मयमा प्रतिष्ठित धार्मिक आचार, नैतिक मूल्य र सुसंस्कारको संरक्षण महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। विश्वविद्यालयले ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ तथा ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ जस्ता आदर्शलाई समसामयिक सन्दर्भमा प्रवाहित गर्ने अभिप्राय व्यक्त गरेको छ। यसरी सदाचार र सच्चरित्रलाई शिक्षण–अध्ययनको ध्येयसँग सम्बद्ध गराई सामुदायिक उत्तरदायित्व र सभ्यताका विशेषताहरू उजागर गर्ने दृष्टि स्पष्ट देखिन्छ।

समन्वय केन्द्रको अभिलक्ष्य

विश्वविद्यालयलाई ज्ञान र विज्ञानको समन्वय केन्द्रका रूपमा विकसित गर्ने योजना यसको दीर्घकालीन एजेण्डामा पर्छ। यसले परम्परागत संस्कृत अध्ययन र समसामयिक अनुसन्धानबीच सहक्रिया बढाउने संकेत गर्दछ। शास्त्रीय साधनसामग्रीको व्यवस्थित उपयोग, सन्दर्भीय पाठ्यांश र नीतिगत समन्वयमार्फत विषयगत एकीकरण साध्ने परिकल्पना यसै दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित छ।

स्थान र संस्थागत पहिचान

विश्वविद्यालयको विधिवत् स्थापना स्थल दाङ, तुलसीपुर–१७, बेलझुन्डी हो, जहाँबाट यसको औपचारिक गतिविधि आरम्भ गरिएको थियो। शुरुवाती नाम ‘महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय’ रहे पनि पछि वर्तमान पहिचानमार्फत यसको उद्देश्य र कार्यक्षेत्रलाई व्यापक बनाइएको पाइन्छ। भौगोलिक सन्दर्भ, ऐतिहासिक पहल र सामाजिक सहकार्यको संयोजनले संस्थालाई राष्ट्रिय संस्कृत अध्ययनका लागि केन्द्रीय थलोका रूपमा परिचित गराएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF

@misc{ne_360,
  title = {नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}