दरबार हाई स्कुल

दरबार हाई स्कुल नेपालमा अङ्ग्रेजी माध्यमको औपचारिक शिक्षाको आरम्भसँग प्रत्यक्ष जोडिएको संस्था हो। यसको सुरुआत राणाशासनकालमा दरबारभित्र भई, लामो समयसम्म शासक परिवारका सदस्यहरूमै सीमित रह्यो। पछि विद्यालय सर्वसाधारणका लागि खुल्दै जाँदा नेपालका आधुनिक शैक्षिक अभ्यास, पाठ्यक्रम र संस्थागत व्यवस्थापनको रूपान्तरणसँग यसलाई सँगै हेरिन्छ। सम्बन्धन, नामपरिवर्तन र भवन–स्थानान्तरणका चरणहरूले यसका ऐतिहासिक यात्रालाई चिह्नित गर्छन्।

पृष्ठभूमि र ऐतिहासिक सन्दर्भ

राणापूर्वकालमा नेपालमा परम्परागत शिक्षाका थोरै संस्था सञ्चालनमा थिए, जसमा याज्ञवल्क्य विद्यापीठ उल्लेख्य मानिन्छ। तर वि.सं. १९१० पूर्व नियमित अङ्ग्रेजी शिक्षादिने विद्यालय स्थापनामा पहल देखिएको थिएन। यूरोपेली सम्पर्क बढ्दै जाँदा कूटनीति, भूगोल, इतिहास र अङ्ग्रेजी भाषाजस्ता विषयको आवश्यकता शासक वर्गले महसुस गर्न थाले। जङ्गबहादुर राणा बेलायत भ्रमण (सं. १९०६–१९०७) पछि आधुनिक शिक्षाको महत्त्वबारे झन् सचेत भएका र परिवारका बालबालिकालाई लक्षित विद्यालय स्थापना गर्ने निर्णयमा पुगेका मानिन्छ।

स्थापना र प्रारम्भिक सञ्चालन

विद्यालयको औपचारिक सुरुआत वि.सं. १९१० असोज २७ का दिन थापाथली दरबारको दाखचोकतर्फको भूइँतलामा भयो। आरम्भमै अङ्ग्रेजी शिक्षक ‘केन्निङ’ प्रधानअध्यापक बने र सञ्चालन तथा निगरानीको जिम्मा ‘मि. रोज’ लाई दिइयो। वि.सं. १९१५ मा शिक्षा निर्देशकको कार्यालय स्थापना भई जङ्गबहादुरका भाइ जनरल बबरजङ्ग निर्देशक नियुक्त भएपछि विद्यालय प्रारम्भिक तहबाट मिडिल तहमा उक्लिएको देखिन्छ। त्यस अवधिमा कक्षा छुट्याईएको थिएन; विद्यार्थीको योग्यता अनुसार अङ्ग्रेजी, गणित र इतिहास जस्ता विषय पढाइन्थे।

स्थानान्तरण, भवन र सार्वजनिक पहुँच

स्थापनापछि विद्यालय केहीपटक सर्‍यो—पहिले चार बुर्जा दरबार, त्यसपछि जमलस्थित नारायणहिटी दरबार क्याम्पभित्रको सानो चोक बैठक, र अर्को चरणमा फेरि थापाथलीतर्फ। वीरशमशेर जङ्गबहादुर राणाका पालामा जमलको सेतो दरबारढोकासँगका टहरा प्रयोग गरियो र पछि रानीपोखरीको पश्चिमपट्टि ठूलो भवन निर्माण भई वि.सं. १९४८ मा प्रवेश गरियो। प्रारम्भदेखि सरकारी विद्यालयका रूपमा रहेको संस्थाको खर्च गुठी आम्दानीबाट धानियो; वि.सं. १९५७ तिर सर्वसाधारणका विद्यार्थी भर्ना हुने व्यवस्थासमेत सुरु भयो। जुद्धशमशेर जङ्गबहादुर राणाले गुठीमार्फत हुने खर्च खारेज गरी पूर्णतः सरकारी भारमा लैजाने निर्णय गरे।

पाठ्यक्रम, माध्यम र मूल्याङ्कन

विद्यालयमा ऐतिहासिक रूपमा शिक्षण र परीक्षा अङ्ग्रेजी माध्यममै हुन्थ्यो। आरम्भिक कक्षामा मौखिक जाँच, पाँचौँ कक्षादेखि लिखित परीक्षा चलनमा थियो। इतिहास, भूगोल, अङ्ग्रेजी व्याकरण र रचना, नेपाली तथा संस्कृत विषय पठनपाठनस्थायी बने। वि.सं. १९६३ देखि धार्मिक शिक्षा थपियो। समयअनुसार खेलकुद र शारीरिक तालीम पनि समेटिन गए; कक्षा ६ माथिका विद्यार्थीलाई मण्डलहरूमा विभाजन गरी फुटबल, भलिबल, बास्केटबल जस्ता खेल सञ्चालन गरिन्थे।

पुरस्कार, सांस्कृतिक क्रियाकलाप र खेलकुद

विद्यालयमा उत्कृष्ट विद्यार्थीलाई पुरस्कृत गर्ने परम्परा आरम्भकालमै बसालिएको थियो। वि.सं. १९४८ को समारोहमा मोतीराम भट्टले दशौँ कक्षामा प्रथम भएको पुरस्कार पाए। वि.सं. १९५८ असार १३ का समारोहका प्रमुख अतिथि देवशमशेर जङ्गबहादुर राणा रहेका थिए; सोही दिनपछि उनी सत्ताच्युत भएका घटनासँग यो समारोह ऐतिहासिक रूपमा गाँसिन्छ। वि.सं. १९९१ मा देशकै पहिलो फुटबल लिगमा विद्यालय र त्रिचन्द्र कलेजका विद्यार्थीहरूको संयुक्त टोली सहभागी भएको उल्लेख पाइन्छ। गङ्गालाल श्रेष्ठले वि.सं. १९९४ को एस.एल.सी.मा प्रथम श्रेणी दोश्रो स्थान प्राप्त गरेका थिए। वि.सं. १९६२ तिर शुक्रराज जोशी कक्षा पाँचमा अध्ययनरत रहँदा, उनका पिता जेल परेका कारण देखाउँदै तत्कालीन प्रधानाध्यापकबाट निष्कासन गरिएको उल्लेख स्रोतमा भेटिन्छ।

नाम परिवर्तन, सम्बन्धन र संस्थागत रूपान्तरण

विद्यालयको आरम्भ दरबारभित्र भई ३८ वर्षसम्म दरबारकै बालबालिका पढ्ने व्यवस्था भएकाले “दरबार स्कुल” नाम प्रचलनमा आयो। यही नामबाट वि.सं. १९३६ तिर कलकत्ता विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन कायम भएको थियो। वि.सं. २०२४ देखि यस विद्यालयको नाम परिवर्तन भई “भानु मा. वि.” राखियो। पछि विभिन्न समयमा यस भवनले नेशनल कलेज (शंकरदेव कलेज), त्रिभुवन प्रौढ शिक्षा निकेतन, विश्व भाषा क्याम्पस, आदर्श विद्यापीठ र नेपाली शिक्षा परिषदलाई पनि आश्रय दिएको पाइन्छ; संस्कृत मा.वि. पनि यतै सञ्चालन हुँदै आएको उल्लेख छ।

भूकम्पीय क्षति र पुनर्निर्माण

वि.सं. १९९० को ठूलो भूकम्पपछि विद्यालय केही समय त्रिचन्द्र कलेज क्याम्पसमा सञ्चालन भयो र मर्मतपछि टायल छाना हटाई कर्कटपाता राखियो। ढोका तथा भर्याङ थपजस्ता कार्य पनि यतिखेरै सम्पन्न गरिए। त्यसैगरी महाभूकम्प २०७२ ले विद्यालयका केहि भाग पुनः क्षतिग्रस्त पारे; पछि चीनको सहयोगमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो।

वित्तीय प्रबन्ध, पहुँच र सहशैक्षिक विस्तार

इतिहासको लामो अवधिसम्म निःशुल्क शिक्षा, खाजा, पाठ्यपुस्तक र साना छात्रवृत्तिजस्ता सुविधा गुठी तथा सरकारी स्रोतबाट उपलब्ध थिए; खाजाको व्यवस्था वि.सं. २०१८ सम्म चल्यो। वि.सं. २०३० मा राष्ट्रिय शिक्षा योजना लागू भएसँगै विद्यालय सहशिक्षालय बन्यो, कक्षा १ देखि १० सम्म विस्तार भयो र सरकारी खर्च बन्द भई शुल्क प्रणाली तथा सञ्चालक समिति मार्फत स्वावलम्बी मोडेलतर्फ सर्‍यो। त्यसपछि खेलकुद, साहित्यिक–सांस्कृतिक कार्यक्रम, स्काउटिङ र जुनियर रेडक्रसजस्ता गतिविधि सक्रिय रूपमा सञ्चालन हुन थाले। विद्यालयको जन्मजयन्ती प्रत्येक वर्ष बैशाख ५ गते मनाइने चलन बसालिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दरबार हाई स्कुल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दरबार हाई स्कुल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2

@misc{ne_361,
  title = {दरबार हाई स्कुल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}