बाजुरा जिल्ला

बाजुरा जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशअन्तर्गत अवस्थित एक हिमाली जिल्ला हो। यसले पूर्व–पश्चिम र उत्तर–दक्षिण दुवै दिशामा उचाइको ठूलो भिन्नता समेट्छ। पूर्वतर्फ मुगु जिल्ला र कालिकोट जिल्ला, पश्चिमतर्फ बझाङ जिल्ला, उत्तरतर्फ हुम्ला जिल्ला र दक्षिणतर्फ अछाम जिल्ला परेका छन्। कुल क्षेत्रफल करिब २,१८८ वर्ग कि.मि. रहेको यो एकाइ हाल ९ स्थानीय तहमा पुनर्संरचित छ।

भौगोलिक अवस्था

बाजुरा करिब २८°१८’देखि २९°०५’ उत्तर अक्षांश र ८०°०९’देखि ८१°०५’ पूर्व देशान्तर दायरामा पर्छ। जिल्लाको भू–प्रदेशीय बनावटमा हिमाली करिब १३.५%, उच्च पहाडी करिब ८४.७% र मध्य पहाडी करिब १.७% भाग परेको देखिन्छ। समुद्री सतहबाट न्यूनतम उचाइ करिब ७२६ मि. (ईकडि गार्ड) जबकि अधिकतम करिब ७,०३६ मि. (हंशिरेलेख) दर्ता भएको छ। उचाइ र भूरूपको मिश्रणले बस्ती, खेती र यातायातका ढाँचामा भौगोलिक प्रभेद देखापरेको मानिन्छ।

जलवायु र जलस्रोत

धरातलीय विविधताअनुसार जलवायु अर्ध–उष्णदेखि ठण्डा शितोष्णसम्म चार प्रकारका देखिन्छ। गृष्म ऋतुमा औसत तापक्रम करिब १८–३२ डिग्री रहन्छ भने हिउँदमा करिब ०–५ डिग्री पुग्छ। वार्षिक औसत वर्षा झन्डै २५–८० इन्च दायरामा रहने उल्लेख पाइन्छ। प्रमुख नदीहरूमा कर्णाली नदी, बुढीगङ्गा नदी, मालागाड, बार्जुगाड, कोदिगाड, दानसाग, कवाडि र ईकडिगार्ड गाड पर्छन्। तालहरूमा खप्तड ताल, छेडेदह तथा बुढीनन्दा क्षेत्रका सातवटा ताल धार्मिक र प्राकृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

नामाकरणसम्बन्धी परम्परा

जिल्लाको नामको उत्पत्तिबारे लिखित प्रमाण भेटिएको छैन। स्थानीय उखान–उक्तिमा आधारित एक परम्पराअनुसार प्राचीन शासन केन्द्र सिंजा (हालको जुम्ला)बाट सञ्चालित रहँदा, यहाँको सहायक दरबार ‘कोट’ मार्फत राजाका लागि वाज समात्ने चलन थियो। एक प्रसंगमा भाले वाजका सट्टा पोथी वाज पुग्दा ‘भुर्रा वाज’का आधारमा ‘बाझुर्राकोट’ उच्चारण प्रचलित भई क्रमशः ‘बाजुरीकोट’ हुँदै ‘बाजुरा’ बनेको किम्बदन्ति सुनिन्छ। अर्को धारणा अनुसार, ‘बाजुगार्ड’ नामक खोलाको नामबाट ‘बाजुरा’ स्थिरीकृत भएको भनाइ पनि प्रचलनमा छ। स्रोतहरूमा लिखित एकरूप प्रमाण नहुँदा दुवै मत मौखिक परम्परा मानिन्छन्।

जनसांख्यिकी

वि.सं. २०५८ को जनगणनामा जनसङ्ख्या १,०८,७८१ दर्ता भएको थियो। वि.सं. २०६८ सम्म आइपुग्दा जनसङ्ख्या १,३४,९१२ पुगेको देखिन्छ, जसमा महिला ६९,१०६ र पुरुष ६५,८०६ थिए। उक्त समयमा राष्ट्रिय जनसङ्ख्याको करिब ०.५० प्रतिशत यो जिल्लामा बसोबास गर्थे। ५ वर्ष मुनिका १८,९३५ र ७५ वर्षमाथिका १,७०७ व्यक्ति थिए। घरपरिवार संख्या २४,९०८, औसत परिवार आकार ५.५ र जनघनत्व करिब ६१.७ प्रति वर्ग कि.मि. थियो। जनसङ्ख्या वृद्धिदर करिब २.१५ र लैङ्गिक अनुपात करिब ९५.२ उल्लेख गरिएको छ।

प्रशासनिक संरचना

पछिल्लो प्रशासनिक पुनर्संरचनापूर्व जिल्ला २७ गाविस, ९ इलाका र एक निर्वाचन क्षेत्रमा विभाजित थियो। हाल ९ वटा स्थानीय तहमा ४ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका समावेश छन्। नगरपालिकाहरू: बडीमालिका नगरपालिका, त्रिवेणी नगरपालिका, बुढीगङ्गा नगरपालिका र बुढीनन्दा नगरपालिका। गाउँपालिकाहरू: गौमुल, जगन्नाथ गाउँपालिका, स्वामीकार्तिक खापर, खप्तड छेडेदह र हिमाली गाउँपालिका।

धार्मिक–पर्यटन र बजार केन्द्र

धार्मिक तथा पर्यटकीयस्थलमा बुढीनन्दा देवी क्षेत्र, बडीमालिका, नाटेश्वरी, खप्तड र छेडेदह प्रमुख रूपमा चिनिन्छन्। व्यापारिक सञ्जालमा मार्तडी, कोल्टी, शेरा, डाब र कुल्देवमाडौँ बाजारेन्द्रक रूपमा परिचित छन्। यी नोडहरूले स्थानीय सेवा, आपूर्ति र आवागमनका लागि आधारभूत भूमिका निर्वाह गर्ने गरेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बाजुरा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बाजुरा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_91,
  title = {बाजुरा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}