सिराहा जिल्ला नेपालको मधेश प्रदेशमा अवस्थित सीमावर्ती प्रशासनिक इकाई हो। यो जिल्ला ऐतिहासिक रूपमा सगरमाथा अञ्चलअन्तर्गत पर्दथ्यो र अहिले पनि भौगोलिक–सांस्कृतिक दृष्टिले तराई–चुरे दुवै क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ। जिल्लाको सदरमुकाम सिराहा नगरपालिका हो। उत्तरी भाग चुरे ढलानले उचाइ लिन्छ, दक्षिणतर्फ समथर मैदान विस्तार हुन्छ। प्रशासनिक रूपमा १७ स्थानीय तहमा संगठित यो जिल्लाले प्रदेश–केन्द्रिय यातायात र बजार सञ्जालमा महत्त्वपूर्ण भूमिका राख्छ।
स्थान र सीमाना
सिराहाको पूर्वी सिमानामा सप्तरी जिल्ला पर्छ, बीचबाट बलान नदी बहँदै सीमारेखा जस्तै बन्ने गरेको छ। पश्चिमतर्फ धनुषा जिल्लासँग जमिन जोडिन्छ, जहाँ कमला नदी दोधारजस्तो प्राचीन प्रादेशिक चिनोका रूपमा उल्लेखित छ। उत्तरतर्फ उदयपुर जिल्लाको चुरे पहाड उकाली हुँदै फैलिएको छ भने दक्षिणी छेउ भारतको बिहार राज्यसँग अन्तरदेशीय सिमाना मिल्छ।
भूगोल र प्राकृतिक बनावट
जिल्लाको क्षेत्रफल १,२२८ वर्ग किलोमिटर छ, औसत पूर्व–पश्चिम लम्बाइ करिब ४२.४ किलोमिटर उल्लेख गरिएको छ। समुद्री सतहबाट उचाइ करिब ७६ मिटरदेखि ८८५ मिटरबीच देखिन्छ, जसले तराईदेखि चुरेसम्मको उचाइभिन्नता झल्काउँछ। भौगोलिक निर्देशाङ्क करिब अक्षांश २६°३३′देखि २६°५५′ उत्तर र देशान्तर ८६°०६′देखि ८६°२६′ पूर्वसम्म फैलिएको छ।
जलस्रोतमा कमला, घुर्मी, बलान, मैनवती, खुट्टी, गागन, सर्रे, सहजा, बतहा, जिवा र भेडवा जस्ता नदी–नाला समावेश छन्। उत्तरको पाखो र बगर क्षेत्रबाहेक दक्षिणतर्फ समथर जमिन प्रबल छ, जसले बस्तीसँगै बजार र यातायातको सघन विकासलाई सम्भव बनाएको छ।
प्रशासनिक संरचना
हाल सिराहा १७ वटा स्थानीय तहमा विभाजित छ, जसमा ८ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका पर्छन्। नगरपालिका हुन्— कर्जन्हा, कल्याणपुर नगरपालिका, गोलबजार नगरपालिका, धनगढीमाई नगरपालिका, मिर्चैया नगरपालिका, लहान नगरपालिका, सिराहा नगरपालिका र सुखीपुर। गाउँपालिकामा अर्नमा, औरही, बरियारपट्टी, लक्ष्मीपुर पतारी, नरहा, सखुवानान्कारकट्टी, विष्णुपुर, भगवानपुर र नवराजपुर समावेश छन्। अघिल्लो संरचनामा १०६ गा.वि.स. र ६ नगरपालिका तथा जिल्ला विकास समितिको प्रतिनिधित्वका लागि १७ इलाका र ६ निर्वाचन क्षेत्रको व्यवस्था रहेको उल्लेख पाइन्छ।
इतिहास र नामव्युत्पत्ति
वि.सं. २०१८ मा नेपाल अधिराज्यले जिल्लागत पुनर्संरचना गर्दा, वर्तमान सिराहाको भूभाग पहिलेको समयसम्म सप्तरी जिल्लामै पर्दथ्यो भन्ने अभिलेख भेटिन्छ। एकीकरणपूर्व यो भेगमा बाइसे–चौबिसे शासकीय परम्पराझैँ कर्ण सेन नामका शासकको उल्लेख छ, जसको राज्य पश्चिमतर्फ कमला नदीदेखि पूर्वतर्फ कोशी नदीसम्म फैलिएको र “चौदण्डी (उदयपुर गढी)” नामले चिनिन्थ्यो भनिएको छ।
स्थाननामको मूलसम्बन्धबारे किम्बदन्तीहरू प्रचलित छन्। एक कथनअनुसार “सल्हेस” नामका राजाले यात्रु र व्यापारीलाई सहारा दिएको जनश्रुति छ; यही “सहारा” शब्द अपभ्रंश भई “सिरहा” भयो भन्ने भनाइ पाइन्छ। अर्को परम्परागत व्याख्यामा स्थानीय भाषाको “शिर/शिरा” (रुखको जरालाई सूचित गर्ने) बाट जरा–जरा फैलिएको वनक्षेत्र “सिरहा” बनेको भनिन्छ। यी भनाइहरू लोकपरम्परामा आधारित छन्।
नगरीय केन्द्र र बजार
लहान, सिराहा, माडर, सारस्वर, कल्याणपुर, सुखीपुर, मिर्चैया, गोलबजार, चोहर्वा र धनगडी जस्ता नोडहरू यस जिल्लाका प्रमुख व्यावसायिक केन्द्रका रूपमा उल्लेखित छन्। यी बस्तीसँग जोडिने सडक सञ्जाल र नदी–नालाको समथर तराई भूभागले स्थानीय तथा अन्तरजिल्ला व्यापार प्रवाहलाई सहज बनाएको छ।
यातायात र पहुँच
महेन्द्र राजमार्गबाट चोहर्वा चोक हुँदै सिराहा सदरमुकाम करिब १८ किलोमिटर दक्षिणतर्फ पर्छ, जसमा कालोपत्रे सडक पुगेको छ। मिर्चैया–सिराहा जोड्ने मार्ग ग्राभेल अवस्थाको रूपमा वर्णित छ। हुलाकी सडकले सदरमुकाम क्षेत्र छिचोल्दै धनुषा जिल्ला र सप्तरी जिल्लातर्फ आवागमन जोड्छ। जिल्लाको दक्षिण सिमानाबाट भारतको बिहार करिब ३ किलोमिटर दूरीमा पर्ने उल्लेख छ।
शिक्षा
वि.सं. १९७२ (सन् १९५५) मा राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरद्वारा “चन्द्र मिडिल स्कूल” खोलेको उल्लेख छ, जुन पछ्याउँदै “चन्द्र माध्यमिक विद्यालय” नामबाट माध्यमिक तहसम्म अध्ययन सञ्चालन भइरहेको बताइएको छ। यस संस्थाले स्थानीय शैक्षिक विकासको प्रारम्भिक चरणदेखि भूमिका खेलेको मानिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “सिराहा जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28088
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक १००/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सिराहा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सिराहा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_41,
title = {सिराहा जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
