मुक्तिनाथ

मुक्तिनाथ हिन्दु र बौद्ध दुवै परम्पराका भक्तहरूका लागि साझा तीर्थक्षेत्रका रूपमा प्रतिष्ठित छ। यो स्थान मुस्ताङ जिल्लाको हिमालपारि भूभाग, नेपालमा, करिब ३,७१० मि. उचाइमा अवस्थित छ। हिन्दु परम्परामा यसलाई मुक्ति क्षेत्र भनिन्छ, भने तिब्बती भाषामा छुमिङ ग्यात्सा (अर्थ ‘सय पानी’) भनी चिनिन्छ। वैष्णव मतमा यो प्रमुख तीर्थहरू मध्ये पर्दछ र यहाँ शालिग्रामको पूजा विशेष महत्वसहित गरिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र तीर्थ–यात्रा

मुक्तिनाथ हिमाली भेगको कडाकुटी भू–परिवेशमा रहेकोले यहाँ पुग्ने यात्रा कठिन मानिन्छ। यद्यपि वर्षेनि हजारौँ श्रद्धालुहरूले दर्शन तथा स्नानादि कर्मका लागि आगमन गर्ने प्रचलन देखिन्छ। परिसर वरपरको क्षेत्रलाई परम्परागत रूपमा ‘मुक्तिक्षेत्र’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ, र शालिग्राम शिलाको मूल स्रोत ठानिने कालिगण्डकी नदी यसै भूभागसँग सम्बद्ध छ।

वैष्णव परम्परा र दिव्य देश

वैष्णव परम्परामा मुक्तिनाथलाई दिव्य देशहरूको (१०८ पवित्र स्थल) सूचीमा समावेश गरिन्छ। यस तीर्थमा विष्णुको शालिग्राम–स्वरूप आराधना हुन्छ, र वैष्णव साधनामा यस स्थानको दर्शन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। मुक्तिक्षेत्रलाई मोक्ष–प्राप्तिसँग सम्बन्धित स्थलका रूपमा व्याख्या गर्ने विश्वासहरू दीर्घकालदेखि प्रचलित छन्।

शालिग्राम शिलाको उत्पत्ति–सम्बन्धी धारणा

यहाँ पूज्य मानिने शालिग्राम एक प्रकारको पवित्र शिला हो जसको पत्ता लगाउने मुख्य स्थान कालिगण्डकी नदी नै हो। स्रोत परम्परामा शालिग्रामलाई प्रागैतिहासिक कालका किराको जीवाश्मबाट बनेको शिला भनेर वर्णित गरिएको छ, ती जीवाश्महरू आदिकालमा टेथिस सागर क्षेत्रमा पाइन्थे भन्ने व्याख्या पनि भेटिन्छ। टेथिस अवस्थित भूभाग वर्तमान हिमालय भएको धारणा प्रस्तुत गरिन्छ, र वैदिक–पौराणिक परम्पराअनुसार शालिग्राममा विष्णुको निवास मानिन्छ।

बौद्ध दृष्टि र छुमिङ ग्यात्सा

तिब्बती परम्परामा मुक्तिनाथलाई छुमिङ ग्यात्सा नामले सम्बोधन गरिन्छ, जसको अर्थ ‘सय स्रोत/पानी’ भन्ने व्याख्यामा राखिन्छ। तिब्बती बौद्धधर्मका २४ तान्त्रिक स्थलमध्ये यो पनि एक मानिएको उल्लेख पाइन्छ। बौद्ध धर्मका महान आचार्य पद्मसम्भव तिब्बततर्फ धर्मप्रसारको यात्रामा यसै बाटो प्रयुक्त भएको भनाइ पनि परम्परागत वर्णनमा भेटिन्छ।

पौराणिक आख्यान र प्रतीक

पौराणिक कथनअनुसार असुर जालन्धरविरुद्धको संग्राममा भगवान शिवलाई सहयोग गर्ने क्रममा विष्णुले रूपविन्यास गरेका प्रसङ्ग सुनिन्छन्। जालन्धरकी पत्नी वृन्दाको सतीत्व भङ्ग भएपछि उनले शापस्वरूप विष्णुलाई शिला, वृक्ष र पवित्र घाँसभाका रूपमा रहनुपर्ने भनिन्। त्यसैको परिणामस्वरूप विष्णु शालिग्राम, पवित्र वृक्षहरू (जस्तै पिपल/पिपल), तुलसी/तुलसी र पवित्र घाँस कुशका प्रतीकमाझ पूजित हुने विश्वास प्रचलित छ।

विशेष पूजा–अनुष्ठान

वि.सं. २०६२ को मङ्सिरमा मुक्तिनाथका पीठाधीश्वर कमलनयन आचार्यसहित ठूलो संख्याका भक्तजनहरूले १०८ शालिग्राम लिएर हरिद्वार पुगेर गङ्गा किनारमा विशेष पूजा गरेका थिए भन्ने उल्लेख पाइन्छ। सो अवसरमा सवालाख गाईको दूधले अभिषेक तथा सवाकरोड दीयो प्रज्वलन गरिएको वर्णन गरिन्छ; गङ्गाको पानी सेतो देखिनु र राति तट उज्यालोझैँ झिलिमिली हुनु भएकै समयमा निहारिएको भनिन्छ। त्यही कालखण्डपछि नेपाल दीर्घकालीन द्वन्द्वबाट मुक्त भएको उल्लेख पनि स्रोतमा प्रस्तुत छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मुक्तिनाथ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मुक्तिनाथ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5

@misc{ne_269,
  title = {मुक्तिनाथ},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}