अमरसिंह थापा

अमरसिंह थापा नेपालको राज्य विस्तार र सीमासुरक्षामा दीर्घकाल सक्रिय सैनिक कमाण्डर थिए। उही नाम भएका मुख्तियार भीमसेन थापाका पितासँग उनको पहिचान नझुकियोस् भनी छुट्टै व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्। नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धताका पश्चिमी किल्ला–अभियानको समन्वय उनीमाथि थियो, र राष्ट्रिय हितलाई अग्रस्थानमा राख्ने दृढताका कारण उनलाई राष्ट्रिय विभूति मानिन्छ।

आरम्भिक जीवन र वंश

उनको जन्म वि.सं. १८०८ मा गोरखाको सिरानचोकमा जनै पूर्णिमाको दिन भएको बताइन्छ। पिता भीम सिंह थापालाई पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरको प्रारम्भिक लडाइँमा देखिएको साहसका कारण ‘बाघ’ भन्ने मानसम्मान दिएका थिए। पलाञ्चोकतर्फको युद्धमा पिता वीरगति प्राप्त भएपछि, अमरसिंहले मरवट पाएर दरबार–परिसर (गोरखा)मै हुर्किए र उमेर पुगेपछि पितृ–भूमिका सम्हाले।

वंशावलीका विवरणअनुसार उनी ज्यामरुककोटका बगाले कुलका जसोधर (धर्मराज) थापादेखि २३औँ पुस्तामा पर्छन्, र काजी वीरभद्र थापा पनि त्यही पुस्ता मानिन्छ। उनका चार मुखिनी भएको अभिलेख भेटिन्छ; जेठी धर्मावती, माहिली रुद्रावती, साहिँली धर्मदेवी र कान्छी लालवती। सन्तानमध्ये रणजोर सिंह थापा, रणध्वज थापा, नरसिंह थापा र रामदासको नाम उल्लेखित छन्।

सैन्य उदय र प्रारम्भिक अभियान

वि.सं. १८२५ असोज १३ मा कान्तिपुर विजयी भएपछिको अवसरमा, पृथ्वीनारायणले अमरसिंह र रामकृष्ण कुँवरलाई एउटै दिन सरदार पद दिए भन्ने विवरण पाइन्छ। त्यो बेला उनी करिब १७ वर्षका थिए, र त्यसअघि ‘जेठा बूढा’ को दायित्वसहित युद्धमैदानको अनुभव बटुलेका थिए। राणबहादुर शाहको समयदेखि उनले साहस, अनुशासन र विश्वसनीयताका कारण सुदूर पश्चिमको सुरक्षा प्रशासन सम्हाले।

दोस्रो दोस्रो नेपाल–तिब्बत युद्धमा खटिँदा उनले लङ्गुरगढीबाट फौज सारेर करिब १००० कि.मि. दूरी ३० दिनभित्र पूरा गराई नुवाकोट पुगेको उल्लेख छ। तीव्र गतिशीलता र आदेशपालनमा दक्षताले उनको नेतृत्वप्रति दरबारको भरोसा बढाएको देखिन्छ।

अङ्ग्रेजसँग सम्बन्ध र युद्ध–पूर्व बहस

ब्रिटिश शक्तिको वास्तविकता नजिकबाट बुझ्दै, उनले प्रत्यक्ष टक्करभन्दा सहकार्य उत्तम ठान्ने अभिमत प्रकट गरेका थिए। काँगडा किल्लातर्फको असफलतापछि उनले डेभिड अक्टरलोनीसँग पत्राचार गरी सिन्धुसम्म फैलिएको पञ्जाब जितेर बाँडफाँट गर्ने प्रस्ताव राखेको उल्लेख छ। लुधियानामा बसेका अक्टरलोनीका छोरासँग आफ्ना छोरा रामदासको मित बसालिएको कुरा पनि मित्रता खोज्ने प्रयासका प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

युद्ध गर्ने–नगर्ने प्रसङ्गमा दरबारमा व्यापक बहस भयो। उनका पत्रमार्फत उनले तत्काल युद्ध टार्न, अङ्ग्रेजले दाबी गरेका बुटवल र ‘स्युराज’ सुम्पेर शक्ति सुदृढ गरेपछि मात्र निर्णय लिन सुझाव दिएको विवरण पाइन्छ। तर मुख्तियार भीमसेन थापाले अन्ततः युद्धतर्फको नीति अख्तियार गरे, र अमरसिंहको समन्वयात्मक प्रयास निष्फल रह्यो।

पश्चिमी कमाण्ड र रणनीति

नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धमा उनी पश्चिमी किल्ला–समूहका उच्चतम संयोजकको रूपमा उत्रिए। अङ्ग्रेज फौज आक्रामक योजनासहित अघि बढेको बेला, उनको नीति मुख्यतः रक्षात्मक थियो—अधिग्रहित भूभाग जोगाउन किल्ला–गढीबाट प्रतिआक्रमणका सम्भावना तयारीसहित। विशेषतः देउथल क्षेत्रमा भने उनले आक्रमक वारको आदेश दिए, र अङ्ग्रेज तोपखानालाई निष्क्रिय पार्ने वा कब्जा गर्ने उद्देश्य राखियो।

युद्धका घुम्तीहरूमा, जनरल अक्टरलोनीले देखाएका प्रलोभन अस्वीकार गर्दै उनले निष्ठा कायम राखे। मलाउनतर्फका कारबाही, आत्मसमर्पणका चरण, र त्यसपछिको सुगौली सन्धिसम्मका प्रसङ्गमा उनको भूमिका पश्चिमी मोर्चाको अनुशासन र सङ्गठनमा केन्द्रीकृत देखिन्छ।

राज्य विस्तार, किल्ला र अभियान

उनी राज्य विस्तारका अग्रपङ्क्तिमा रहे—पश्चिम नेपालका जुम्ला, डोटी, कुमाउँ, गढवाल, देहरादुन, श्रीनगर र काँगडा क्षेत्र नेपाल पक्षमा पार्ने अभियानमा नेतृत्व उल्लेख हुन्छ। डडेल्धुरामा बनाइएको उच्च स्थानको किल्लाले अङ्ग्रेजी फौज थाम्न मद्दत गरेकाले, त्यो आधारबाट पश्चिमतर्फको सफलता सम्भव भएको भनिन्छ। पाल्पा प्रदेशलाई पनि नेपालमा गाभ्ने काम उनले सम्हालेका थिए।

महाकालीपश्चिमका राज्यहरूमा अभिभावक–भूमिका निर्वाह गर्दै, उनले रणजीत सिंह शासित पञ्जाबसँग पनि सामना गरेको उल्लेख पाइन्छ। नाहान, चाम्बा, अल्मोडा (अल्मोडा), काँगडा किल्ला र देहरादुन जस्ता क्षेत्रका कारबाहीमा उनले प्रत्यक्ष नेतृत्व वा समन्वय गरेका थिए। अमरगढी किल्ला र त्यस वरपरका संरचनाले आजसम्म उनको सैन्य दृष्टिकोण झल्काउँछ।

प्रतिष्ठा, स्मृति र निधन

उनी “ज्यूँदो बाघ” भनेर चिनिने दाबी भेटिन्छ, तर त्यसको स्रोत खुलाइएको छैन। डडेल्धुरास्थित अमरगढी नगर नामाकरण उनको नामबाट भएको हो, र अमरगढी किल्लामा “म बाघको बच्चा डमरू हुँ...” भन्ने भनाइ अंकित मूर्ति प्रतिष्ठित छ। गङ्गोत्रीमा उनले निर्माण गराएको मन्दिर अहिले भारतीय हिमालयका ‘चार धाम’ मध्ये गणना भएको बताइन्छ।

युद्धपश्चात भूमिकाविहीनता र आन्तरिक असहमतिको अनुभूति बढेपछि, उनी मानसिक शान्तिका लागि गोसाइँकुण्ड पुगे। वि.सं. १८७३ जेठतिर त्यहाँ पुगेका उनी करिब दुई महिना बस्दा, जनै पूर्णिमाभन्दा करिब १० दिनअघि साउन शुक्ल चतुर्थी उप्रान्त पञ्चमी (साउन १२) राति पौने १२ बजे निधन भयो। निधनपूर्व १०–१२ दिनदेखि शूल व्यथाले ग्रस्त थिए; साथमा रहेकी कान्छी मुखिनीले सती गइन्, र डोटीकी अर्को मुखिनीले काठमाडौं आर्यघाटमा अनुमरण गरेको उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अमरसिंह थापा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). अमरसिंह थापा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE

@misc{ne_173,
  title = {अमरसिंह थापा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}