गोसाइँकुण्ड

गोसाइँकुण्ड नेपालका उच्च पहाडी भूभागमा अवस्थित एक धर्मिक र प्राकृतिक महत्त्वको ताल हो, जुन रसुवा जिल्लाको करिब ४,३८० मिटर उचाइमा पर्छ। यसको नीलाभ सतह चौथाइ माइल जति फराकिलो मानिन्छ। मुख्य ताल वरिपरि रहेका अन्य कुण्डसमेत समेट्दा ताल–परिसरको क्षेत्रफल १,०३० हेक्टर पुग्छ। यो क्षेत्र लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्दछ र सन् २००७ सेप्टेम्बरमा रामसार सूचीमा सूचीकृत भएको छ।

भौगोलिक स्वरूप र ताल–समूह

गोसाइँकुण्ड एक केन्द्रीय कुण्ड र वरिपरि रहेका थुप्रै साना–ठूला पोखरीहरूको घेराबन्दीमा अवस्थित छ। परिसरमा १०८ वटा कुण्ड रहेको बताइन्छ, जसमा पार्वती कुण्डसमेत समावेश छन्। मुख्य कुण्डलाई शिवसँग सम्बन्धित मानिन्छ। गोसाइँकुण्ड वरिपरि नजिकका नौ कुण्ड र त्यसभन्दा माथि पश्चिमपट्टि पाँच कुण्ड रहेको विवरण भेटिन्छ। भू–आकृतिक बनावटले हिमाल, डाँडा र वनस्पतिसँगै उच्च भू–प्रदेशको विशिष्ट दृश्य प्रस्तुत गर्छ।

धार्मिक मान्यता र पर्व

स्थानीय परम्पराअनुसार गोसाइँकुण्डलाई शिवकुण्ड मानिन्छ र पार्वतीसँगको सम्बन्धित कुण्ड छुट्टै नामले चिनिन्छ। कुण्डको भित्री भागमा गेरु रङको ढुंगाको आकृति देखिने विश्वास छ, जसलाई शिव–प्रतिमासँग तुलना गरिन्छ। यस क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो मेला जनैपूर्णिमाका अवसरमा लाग्छ। गोसाइँकुण्डबाट तल झर्दा भैरव/नाग कुण्ड देखिने भनाइ छ।

जलप्रणाली र उद्गम

गोसाइँकुण्डलाई त्रिशूली नदीको उद्गम मानिने चलन छ। मान्यताअनुसार शिवले त्रिशूल गाड्दा फूटेका तीन धाराबाट बग्ने पानीले त्रिशूली बन्छ। धार्मिक आस्थासँगै यसले उच्च भेगको जल–निकास र स्थानीय जलप्रवाहको प्राकृतिक चक्रलाई बुझ्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

पहुँच र मुख्य मार्गहरू

गोसाइँकुण्ड पुग्न सात प्रमुख मार्ग उल्लेखित छन्। १) धुञ्चे (रसुवा)बाट मध्यम कठिनाइको पदयात्रा, करिब ३–४ दिन; तीर्थयात्रीको चहलपहल रहने। २) कालिकास्थान (रसुवा)बाट मध्यम–कठिन, लगभग ३–४ दिन; नौकुण्ड दर्शन। ३) विदुर (नुवाकोट)बाट कठिन, करिब ३–४ दिन; घना जंगल र यार्सागुम्बा क्षेत्र। ४) शिखरबेंशी (नुवाकोट)बाट मध्यम, २–३ दिन; पौराणिक सागरकुण्ड मुख्य आकर्षण। ५) बुढानीलकण्ठ (काठमाडौँ)बाट कठिन, ४–५ दिन; ऐतिहासिक सन्दर्भ र शिवपुरी वनक्षेत्र। ६) सुन्दरीजल (काठमाडौँ)बाट कठिन, ४–५ दिन; बाटैमा सूर्यकुण्ड र घना बनबाटो। ७) मेलम्ची (सिन्धुपाल्चोक)बाट कठिन, ४–५ दिन; शान्त वातावरण र बौद्ध सांस्कृतिक प्रभाव।

सुन्दरीजल मार्गको चरणबद्ध यात्रा

काठमाडौँ उपत्यकाबाट छुटिने पदयात्रामा सुन्दरीजल (१,८९५ मिटर) प्रारम्भिक बिन्दु मानिन्छ। सुरूवाती खण्डमा चिप्लो माटोको बाटो पार गरी तामाङ बस्ती मूलखर्क हुँदै बोड्लाङ भन्ज्याङ काटेर पहिलो बास चिसापानीमा बस्ने चलन छ। त्यसपछि गेग्य्रानतर्फको बाटो समातेर पाटीभन्ज्याङ पुगिन्छ र ठाडो उकालो पश्चात कुटुम्साङ आइन्छ। कुटुम्साङपछि लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रवेशद्वार पार गरी थारेपाटी बास उपयुक्त मानिन्छ; यहाँबाट पूर्वतर्फ लागे हेलम्बू पुगिन्छ, गोसाइँकुण्डका लागि चाहिँ उत्तर–पश्चिमतिर मोडिनु पर्छ। साउन–भदौमा बाटो वरिपरि कोकलेका नीला फूल देखिन्छन्, र गोल्फू छेपार जस्तो तामाङ वस्तीमा भोजनको प्रबन्ध मिल्छ। गोलभन्ज्याङ पार गरी लौरीविनाको कडा उकालो चढेपछि पहिलो कुण्ड सूर्यकुण्ड र केही तल झर्दा गोसाइँकुण्ड अवलोकन हुन्छ।

उतराइ, नजिकका स्थल र थप भ्रमण

गोसाइँकुण्डबाट तल झर्दा भैरव/नाग कुण्डको दर्शन हुन्छ र त्रिशूलीको कलकलसँगै सानो स्याब्रु हुँदै चन्दनबारी घ्याङ पार गरी धुञ्चे पुगिन्छ। धुञ्चेबाट उत्तरतिर लागे तातोपानी आउँछ, जहाँ कात्तिकमा मेला बस्ने र पानीमा नुहाउँदा वाथ तथा कुष्ठरोग निको हुने विश्वास पाइन्छ; त्यहाँ पुग्न थप करिब तीन दिन लाग्ने बताइन्छ। बाटैमा चिलिमे जलविद्युत् आयोजना पर्छ। समय र रुचिअनुसार धुञ्चेबाट त्रिशूली बजार, नुवाकोट दरबार र देवीघाटतर्फ पैदल यात्रा विस्तार गर्न वा सडकमार्फत काठमाडौँ फर्किन सकिन्छ।

प्राकृतिक सौन्दर्य र स्थानीय जीवन

वैशाख–जेठतिर चोल्याङ र तेन्जे डाँडाको काखमा सेतो गुराँस फुल्ने र सिजनअनुसार वनस्पतिको रंगत बदलिने देखिन्छ। बाटोभर तामाङ तथा शेर्पा समुदायका गोठाला, भेडाबाख्रा र चौंरीपालन गर्नेहरू भेटिन्छन्, जसले उच्च हिमाली जीवनपद्धतिलाई नजिकबाट देखाउँछन्। धार्मिक आस्था, हिमाली संस्कृति र उच्च भू–परिदृश्यको मेलले गोसाइँकुण्ड क्षेत्रलाई एकै साथ तीर्थ–गन्तव्य र अध्ययन–अन्वेषणको क्षेत्र बनाएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गोसाइँकुण्ड।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गोसाइँकुण्ड. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1

@misc{ne_137,
  title = {गोसाइँकुण्ड},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}