नेवार जाति

नेवार जाति नेपालका ऐतिहासिक सहरी समुदायमध्ये अग्रणी मानिन्छ, जसको प्रमुख वासस्थान काठमाडौं उपत्यका हो। भाषिक तथा सांस्कृतिक एकताको आधार नेपालभाषा मानिँदै आएको छ। समुदायको वंशीय पृष्ठभूमि इन्डो-आर्य र तिब्बती-बर्मेली मूलका प्रवाहहरूको दीर्घकालीन समागमबाट बनेको देखिन्छ। कला, साहित्य, व्यापार, कृषि र परापूर्वकालदेखि विकास भएको शहरी जीवनशैलीमा तिनीहरूको उल्लेख्य योगदान रहेको बताइन्छ।

परिचय र सांस्कृतिक स्वरूप

नेवार समाजले श्रमको स्पष्ट विभाजन र सहरकेन्द्रित बस्ती व्यवस्थालाई दीर्घकालसम्म परिष्कृत गर्दै आएको उल्लेख पाइन्छ। समुदायभित्र हिन्दू र बौद्ध आस्थाले सह-अस्तित्वको रूप पाएको छ, र परम्परागत मान्यताहरू निरन्तरतामा आधारित छन्। समग्र नेपालमा शहरीकरणको प्रभाव पुगेका स्थानहरूमा यो समुदायको व्यापारिक सक्रियता र बस्ती विस्तार देखिने दाबी प्रस्तुत गरिएको छ।

व्युत्पत्ति

"नेपाल", "नेवार/नेवा:" र "नेपार" जस्ता रूप ध्वन्यात्मक रूपमा एकै मूलका मानिन्छन्। संस्कृतपरक लिखित रूपलाई "नेपाल" र बोलचालको प्राकृत रूपलाई "नेवार/नेवा:" भनेर व्याख्या गरिएको छ। "नेवार/नेवा:" भन्ने पदावली १६५४ को काठमाडौँको एउटा शिलालेखमा देखापरेको प्रमाण उद्धृत हुन्छ। सन् १७२१ तिर इप्पोलिटो देसिदेरीले उपत्यकाका वासिन्दालाई नेवार भनिएको उल्लेख गरेका थिए। उत्पत्तिको दिशाबारे दुई सम्भावना प्रस्तुत छन्—"नेपाल" बाट "नेवार" बनेको वा उल्टो। सामान्य बोलिमा अन्त्य व्यञ्जन झर्ने र स्वर लम्ब्याउने प्रक्रियाले "नेवा" र "नेपा" जस्ता रूप चलनमै छन् भन्ने व्याख्या पनि दिइन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

मध्यकालीन उपत्यकामा वैदिक-ब्राह्मण र बौद्ध परम्पराले सन्तुलित स्थान पाएको सांस्कृतिक परिदृश्य दीर्घकालसम्म जोगिएको भनिन्छ। मल्ल कालमा मैथिल ब्राह्मण पुजारीहरूलाई निमन्त्रणाबाट बसोबास बढेको र उत्तरतर्फ तिब्बत तथा दक्षिणतर्फ तिरहुत क्षेत्रबाट भिन्न समूहको आगमनले नेवार समाजको सांस्कृतिक संरचनामा प्रभाव पारेको उल्लेख छ। उपत्यका केन्द्रित नेपाल मण्डल ऐतिहासिक रूपमा नेवार राज्यको रूपमा परिभाषित गरिन्थ्यो, जहाँको साझा पहिचान क्रमशः स्थानीय भाषा र संस्कृतिसँग गासिँदै गयो।

सन् १७६७ को कीर्तिपुर युद्ध र त्यसपछिका अभियानहरूपछि गोर्खा राज्य विस्तार हुँदै गए र सन् १७६९ मा पृथ्वी नारायण शाहले उपत्यकामा विजय पाएसँगै नेवार शासनको प्रभाव समाप्त भयो। गोर्खा विजयअघिको सीमा विवरणमा दक्षिणतर्फ मकवानपुर, उत्तरतर्फ तिब्बत, पूर्वतर्फ किरात क्षेत्र र पश्चिमतर्फ त्रिशूली नदीले छुट्याएको वर्णन पाइन्छ।

सामाजिक विभाजन र पेशागत समूह

समुदायभित्र वंशानुगत पेशालाई आधार मानेर अन्तरविवाहित कुल–समूहहरूको गठन देखिन्छ। वैदिक ढाँचाको वर्ण–आधारित संरचना मल्लकालमा स्पष्ट रूपमा व्यवस्थित भएको भनिन्छ। हिन्दू वैदिक पुरोहितका रूपमा राजोपाध्याय ब्राह्मणहरू, मैथिल मूलका मिश्र–झा पुजारी समूह, र शाही–प्रशासनिक परम्परासँग सम्बन्धित छथरी/क्षत्रिय श्रेणी उल्लेख गरिन्छ। यससँगै वैश्य तहका पाँचथरी श्रेष्ठ तथा व्यापारी–कारिगर कुलसमेत समावेश छन्।

• बौद्ध परम्परामा गुभाजु/बज्राचार्य र वरेजु/शाक्य पुरोहित समूह।
• व्यापार र कारीगरीमा तुलाधर, बनिया, कंसकार, ताम्राकार, सिख्रकार, स्थापित आदि।
• खेतीमुखी ज्यापु समूहभित्र महर्जन, डंगोल, सुवाल, दुवाल आदि उपकूलहरू।
• सेवा–कला–उद्योगमा कुमाह/प्रजापति, अवाले, चित्रकार, रंजितकार, माली, नकर्मी, नाउ, सायमी/मानन्धरजस्ता वर्गहरू।
• मृत्यु–संस्कारसँग सम्बन्धित भा/कारंजीत र कुस्ले/जुगी समूह, र मासु व्यवसायसहित नाय/खड्गी–शाही उपसमूह।
• धोबी, कुलु, पोडे, च्यामेजस्ता सरसफाइ–सम्बद्ध समूहहरूको पनि उल्लेख छ।

जनसांख्यिकी र भाषा

वि.सं. २०४८ को जनगणनाअनुसार पुरुष ५,१९,११५ र महिला ५,२१,९७५ गरी कूल १०,४१,०९० नेवार जनसङ्ख्या दर्ता भएको उल्लेख छ। वि.सं. २०५८ मा १२,४५,२३२ पुगेको आँकडा दिइएको छ। २०११ को जनगणनाअनुसार तिनीहरू देशको छैठौं ठूलो समुदाय हुन् र कूल १३,२१,९३३ जनाको उपस्थिति देखिन्छ। नेपालभर नेपालभाषा बोल्नेको सङ्ख्या ६,९०,००८ उल्लेख गरिएको छ।

शिक्षामा उच्च सहभागिताको मूल्याङ्कन र सहरकेन्द्रित जीवनशैलीसँग जोडिएको व्यापार–उद्यमशील धार प्रस्ट देखिन्छ भन्ने दाबी प्रस्तुत गरिएको छ। वार्षिक मानव विकास सूचकांक प्रकाशक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमको अभिलेखमा आर्थिक–सामाजिक अग्रता पाएको समुदायका रूपमा उल्लेख गरिएको भनी भनाइ उद्धृत छ।

जीवन–चक्रका संस्कार

हिन्दू र बौद्ध दुवै परम्परामा जीवन–चक्रका संस्कारहरू अनिवार्य मार्गदर्शकका रूपमा मनाइन्छन्। जन्मपछिको नामकरण र अन्नप्राशनदेखि व्रतबन्ध, विवाह र दीर्घायु उत्सवसम्मका कर्महरू समुदायमा प्रचलित छन्। शिशुलाई भात चखाइने अन्नप्राशन केटामा छ–आठ महिना र केटीमा पाँच–सात महिनामा गरिने जनाइन्छ।

केटाहरूको उपनयनलाई कयेता पूजा भनिन्छ, जहाँ दीक्षा लिएपछि गृहस्थ जीवनतर्फ फर्कने कृत्य सम्पन्न हुन्छ। द्विज मानिने समूह—राजोपाध्याय र छथरी—मा जनै लगाइने र ऋग्वेदका मन्त्रहरू ग्रहण गरिने परम्परा वर्णित छ। किशोरीहरूको इही (बेलविवाह) संस्कारमा विष्णुका प्रतीक सुवर्ण कुमारसँग विवाह गरिन्छ, र बार्हा तयेगुमा अबोधावस्थाबाट किशोरावस्थातर्फ रूपान्तरणको अनुष्ठान गरी अन्त्यमा सूर्यसँग प्रतीकात्मक विवाह गरिन्छ।

उमेर वृद्धिसँग सम्बन्धित जंको संस्कारहरूले दीर्घायुको सम्मान गर्छन्। भीमरथारोहण (७७ वर्ष ७ महिना ७ दिन ७ घडी ७ पला) देखि चन्द्र, देव, दिव्य र महादिव्य रथारोहणसम्मका चरणहरू उमेरानुसार मनाइने उल्लेख छ, जसमा रथयात्रा, बत्ती बाल्ने र विशिष्ट पूजा–विधिहरू समावेश हुन्छन्।

संगीत र लोकधुन

नेवार संगीतमा देव–भक्ति, मौसमी र लोकशैलीका धुनहरू समाहित छन्। सीतला माजु, सिलु र "जि वया ला लछी मदुनी" जस्ता गीत प्रसिद्ध छन्। राजामती नामको प्रेम–विषयक लोकधुन व्यापक रूपमा गाइन्छ; सन् १९०८ मा गुरु सेतुराम श्रेष्ठले कोलकातामा यसको पहिलो ग्रामोफोन रेकर्डिङ गराएको उल्लेख छ।

भजन समाजद्वारा दैनिक गायन, दाफा गीतका मौसमीय प्रस्तुति र गुँलाको समयमा गुँला बाजं बजाइँदै मन्दिर–चैत्य परिक्रमा गर्ने प्रचलन छ। विवाह–जन्ती, संस्कार र अन्त्येष्टिसम्म पनि धिमय्, प्वङ्गा, काहाँ, कान्तां दबदब, पछिमा, तिन्चु, भुस्याः, खिं आदि वाद्यवादन चलनमा छन्। मोहनी, घाटु, अबिरया होली, वाला वाला पुलु किशी तथा योमरी पूर्णिमासँग सम्बन्धित भाकाहरू मौसमी रूपमा प्रस्तुत गरिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेवार जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेवार जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_335,
  title = {नेवार जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}