विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला

विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला नेपालका जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री र प्रभावशाली साहित्यकारका रूपमा चिनिन्छन्। सन् १९५९–१९६० तिनको प्रधानमन्त्रीत्व रहेकामा, २०१७ सालमा राजकीय हस्तक्षेपपछि सरकार विघटन भयो। राजनीतिक आन्दोलन, भूमिसुधार र वैदेशिक सन्तुलनमा जोड दिने नेताका साथै, उनले मनोवैज्ञानिक आयाम प्रवेश गराएका कृतिहरूबाट नेपाली आख्यान परम्परामा नयाँ मोड थपे।

पारिवारिक पृष्ठभूमि

कोइराला राजनीतिक रूपमा प्रख्यात कोइराला परिवारका सदस्य हुन्, जसका धेरै सदस्य नेपाली काङ्ग्रेससँग सम्बद्ध थिए। उनका पिता कृष्णप्रसाद कोइराला हुन्। स्रोतअनुसार जुद्धशमशेरद्वारा सम्पत्ति खोसिँदा परिवार काशीतर्फ सर्न बाध्य भयो, यही निर्वासन अवधिमा जन्मेपछि आराध्यदेवका नामानुसार तिनको नामाकरण गरिएको भनिन्छ। उनका जीवनसाथी सुशीला कोइराला हुन् र सन्तानमा प्रकाश, हर्ष, शशांक तथा छोरी चेतना छन्।

प्रारम्भिक जीवन, शिक्षा र आरम्भिक राजनीति

भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको प्रभावले उनको राजनीतिक चेत जागृत भयो। उनी र दाजु मातृकाप्रसाद कोइराला वि.सं. १९८६ मा करिब तीन महिना कैदमा परेका थिए। उच्च माध्यमिक अध्ययन बनारसमा (वि.सं. १९८८) पूरा गरेपछि, बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयमा राजनीति–अर्थशास्त्र र कलकत्ता विश्वविद्यालयमा कानून अध्ययन सम्पन्न भयो। त्यसयता दार्जीलिङमा कानून व्यवसायमा सक्रिय रहँदै, राजनीतिक ध्येयमा संलग्न रहे। दोस्रो विश्वयुद्धताका जबरजस्ती सैनिक भर्ना गरिएको उल्लेख छ। वि.सं. २००३ मा उनले समाजवादी धारका नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस स्थापना गरी संगठित राजनीतिक अभियान अघि बढाए।

सात सालको क्रान्ति र बहुदलीय सुरुवात

वि.सं. २००३ मा विराटनगर जुट मिल हड्ताल प्रसङ्गमा पक्राउ परे पनि, उनको राजनीतिक सक्रियता बढ्दै गयो। २००७ सालमा राणा शासनविरुद्ध सशस्त्र अभियान आरम्भ भई सोही वर्ष फागुन ७ गते प्रजातान्त्रिक प्रणालीको घोषणा भयो। त्यसपछिको मन्त्रिपरिषद्‌मा मोहन शमशेरको नेतृत्वबाहेक कोइराला गृह मन्त्रालय सम्हाल्दै करिब नौ महिना जिम्मेवारीमा रहे।

प्रधानमन्त्रीत्व, वैदेशिक सम्बन्ध र भूमिसुधार

वि.सं. २००३ को पार्टी पहल २००६ सालमा एकीकरण भई नेपाली काङ्ग्रेस बन्यो। २०१५ सालको आमनिर्वाचनमा उक्त दलले १०९ मध्ये ७४ सिट जित्दा, कोइराला प्रधानमन्त्री बने; उनी नेपालको तेइसौँ प्रधानमन्त्री भएको दाबी स्रोतमा छ। उनले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, भारत र चीनसँग मित्रवत् सम्पर्क सुदृढ गरे। २०१६ फागुन २८ देखि चैत ११ सम्म चीन भ्रमण गरी चाउ एनलाईलाई नेपाल निम्त्याए; २०१६ वैशाख १६ मा नेपाल–चीन शान्ति तथा मैत्री सन्धि उनले र चाउ एनलाईले हस्ताक्षर गरे। २०१७ वैशाख १४–१७ बीच चाउ एनलाई पुनः काठमाडौँ आए र दुवै सदनको संयुक्त बैठकमा सम्बोधनसमेत गरे।

आर्थिक दृष्टिमा उनले भूमिसुधारको प्रवर्तन गर्दै ‘जग्गा जोत्नेलाई जमिन’ भन्ने आग्रहसहित बिर्ता पात्रो उन्मूलनतर्फ कदम बढाए। प्रारम्भमा औद्योगिक उत्पादन र न्यायोचित वितरणबाट समाजवादी लक्ष्यतर्फ अघि बढ्ने भनाइ राखे; उत्तरार्द्धमा गान्धीय प्रवृत्तिको साधनशीलता, मानवीय श्रम र मध्यम प्रविधिमा जोड दिए। अत्यधिक उपभोगभन्दा सन्तुलित जीवनशैली र वातावरण मैत्री विकासमा उनको तर्क केन्द्रित रह्यो।

सत्ता विघटन, कारावास र फिर्ती

वि.सं. २०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रले संवैधानिक प्रक्रिया भङ्ग गर्दै कोइराला सरकार पदच्युत गरे। त्यसपछिका वर्षहरूमा उनी मुद्दाविना करिब आठ वर्ष जेलमा परे। वि.सं. २०२४ मा बनारसतर्फ निर्वासनमा गएकामा, २०३२ मा स्वदेश फर्किँदाखेरि राजद्रोह मुद्दामा पक्राउ परे। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियापछि २०३४ मा ती मुद्दा फिर्ता गरियो, २०३६ सालको आन्दोलन अवधिमा उनी घरमै नजरबन्दमा राखिएको उल्लेख छ।

साहित्यिक योगदान र कृतिहरू

कोइरालाले नेपाली आख्यानमा मनोविश्लेषणात्मक दृष्टि भित्र्याए। तीन घुम्तीमा एउटी नारीका सम्बन्धगत निर्णय र आत्मसम्मानको द्वन्द्व चित्रित छ। सुम्निमामा भिन्न संस्कृतिको साक्षात्कार र प्रेम–अनुष्ठानको विमर्श केन्द्रीय विषय बनेको छ, जसलाई कतिपयले सांस्कृतिक विवादको कोणबाट पनि हेरेका छन्। नरेन्द्रदाइमा वैवाहिक सम्बन्ध र प्रेमको समानान्तरता, मोदिआइनमा युद्ध–विरोधी चेत, हिटलर र यहुदीमा नरसंहारको भयावहता र शान्तिको पक्षपोषण छन्। बाबु, आमा र छोरामा पारिवारिक सम्बन्ध र यौन–मनोविज्ञानको जटिलता उद्घाटन गर्ने प्रयास देखिन्छ। आत्मकथात्मक लेखनमा ‘आफ्नो कथा’ र ‘जेल जर्नल’ उल्लेखनीय मानिन्छन्।

विरासत, स्मारक र निधन

उनको नाममा वि.सं. २०४८ मा बिपी कोइराला नेपाल स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान र त्यही वर्ष ‘बिपी कोइराला मेमोरियल प्लानेटेरियम तथा अब्जरभेटरी र विज्ञान सङ्ग्रहालय विकास समिति’ स्थापना भए। २०५१ पुस १४ मा बिपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल (भरतपुर) सञ्चालनमा आयो। वि.सं. २०५७ मा ‘बी. पी. कोइराला स्मृति ट्रष्ट’ गठन भई रोयल्टी र प्रतिलिपि अधिकारसम्बन्धी औपचारिक व्यवस्थापन भइरहेको छ। उनको जीवनयात्रामाथि ‘राजद्रोही राजनेता’ नामक वृत्तचित्र निर्माण गरिएको उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ।

कोइरालाको निधन २०३९ साउन ६ मा भयो। अन्त्येष्टिमा सहभागीको सङ्ख्या अत्यधिक रहेको भनाइ छ; स्रोतअनुसार झन्डै ५० लाख मानिस उपस्थित थिए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_202,
  title = {विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}