तारापति उपाध्याय (Tarapati Upadhyaya) भारतीय नेपाली लेखक, समालोचक, अनुवादक, शिक्षक र भाषा-अभियन्ता हुन्, जो असमको उदलगुडी केन्द्रित सांस्कृतिक–शैक्षिक जीवनका लागि चिनिन्छन्। उनी लोकप्रिय रूपमा ‘गुरुजी’ भनेर परिचित थिए। उनी भारतीय नेपाली भाषिक समुदायको प्रतिनिधि लेखकका रूपमा उल्लेखनीय मानिन्छन्।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
उनको जन्म मिति सम्बन्धमा स्रोतहरूमा मतभेद छ — केहीले ६ अप्रिल १९३४ बताउँछन् भने केहीले १७ जुन १९३२ लेख्छन्। जन्मस्थान तत्कालीन अविभाजित दार्राङ जिल्लामा ब्रह्मपुत्रको टापु ‘बटुले बिल’ थियो, जुन पछि हराएको बताइन्छ। उनका पिता नन्दलाल उपाध्याय र आमा तुलाशा देवी थिए। सात वर्षको उमेरमै पिताबिहीन बनेका उनले टापुस्थित बंगाली माध्यमबाट आरम्भिक शिक्षा लिए। उनले तेजपुर ब्वाइज् एकेडेमीबाट म्याट्रिक गरे र दार्जिलिङ गभर्नमेन्ट कलेजबाट स्नातक सम्पन्न गरे।
शिक्षक र संस्थापक भूमिका
उनी १९६० मा उदलगुडी हाइअर सेकेन्डरी स्कूलमा सहायक शिक्षक नियुक्त भए। उनले बी.टी. डिब्रुगढ विश्वविद्यालय (१९७१) र राजनीतिशास्त्रमा एम.ए. गुवाहाटी विश्वविद्यालय (१९७३) बाट गरे। उही विद्यालयका प्रिन्सिपलका रूपमा अक्टोबर १९९२ मा अवकाश लिए। १९९९ मा उदलगुडीमा बी.एड. कलेज स्थापना गरी मानार्थ प्रिन्सिपलका रूपमा सेवा गरे।
साहित्यिक यात्रा र कृतिहरू
उनी नेपाली र असमिया दुवै भाषामा कलम चलाउने लेखक थिए। उनका प्रमुख १२ कृतिहरूमा निम्न समावेश छन्:
- Navami (असमिया; नेपाली लोककथाका नौ कथा; सहलेखक द्रोण पौड्याल)
- Bhasha Pradip (२००१; नेपाली भाषाबारे, गुवाहाटी विश्वविद्यालयको एम.ए. सन्दर्भग्रन्थ)
- Das Maharathi (२००१; जीवनीहरू)
- Nibandha Guchchha (२००२)
- Sadharan Nepali Samajik Jeevan (२००२)
- Anubadko Bhumika, Paddhati ra Sthiti (२००३)
- Asom tatha Bharatar Nepali Jati – Ek Alokpat (असमिया, २००५)
- नेपाली व्याकरण र ध्वनिशास्त्रको ग्रन्थ (डा. द्रोण कुमार उपाध्यायसँग, २००५)
- बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायको बंगाली उपन्यास Ananda Math को नेपाली अनुवाद (२००८)
- Kehi Nibandha – Kehi Jiwani (२००८)
- Ram Ek, Ramayan Anek (असमिया, २००९)
- Swadeshi Chintan, Sahitya Manthan
सम्पादनमा पनि उनी सक्रिय रहे — Mustidan (१९५९), Chyakeyn (१९७४) र Paketha (१९९०) का सम्वाद–सम्पादक रहे।
भाषा आन्दोलन र संस्थागत नेतृत्व
उनी अखिल भारतीय नेपाली भाषा समितिको पहिलो सम्मेलन (उदलगुडी, १९७४–७५) का अध्यक्ष बने। उनले १९८६–१९९२ बीच सो समितिको असम समिति नेतृत्व गरे, जुन नेपाली भाषा भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचिमा २० अगस्ट १९९२ मा समावेश गराउने आन्दोलनको महत्वपूर्ण अङ्ग थियो। उनले असम नेपाली साहित्य सभामा सल्लाहकार र पछि उदलगुडी जिल्ला अध्यक्षका रूपमा भूमिका खेले। त्यस्तै, १९७२–७९ मा असम साहित्य सभा उदलगुडी इकाइका अध्यक्ष/कार्यवाहक अध्यक्ष रहे।
पुरस्कार र सम्मान
- ‘भाषा सेनानी’ सम्मान — सिक्किम साहित्य परिषद् (१९९३)
- असम सरकार साहित्यिक पेन्सन (२००५)
- असम नेपाली साहित्य सभा पुरस्कार (२००८)
- उदलगुडीमा गणतन्त्र दिवस २००७ का अवसरमा ‘विशिष्ट नागरिक’ को रूपमा सम्मान
- साहित्य अकादेमीको २०१० को साहित्य अकादेमी अनुवाद पुरस्कार — Ananda Math नेपाली अनुवादका लागि (समारोह २०११)
पारिवारिक जीवन र मृत्यु
उनकी पत्नी किरणबाला प्रकाशन कार्यमा सक्रिय भइ उनका कृतिहरू प्रकाशन गर्थिन्। तिनीहरूका तीन छोरी र दुई छोराछोरी थिए। उनी मार्च २०२४ मा ९३ वर्षको उमेरमा दिवङ्गत भए।
महत्त्व
उपाध्यायले असममा नेपाली भाषिक समुदायको सांस्कृतिक जीवनलाई साहित्य, शिक्षा र संस्थागत नेतृत्वमार्फत प्रवर्धन गरे। अनुवाद र समालोचनाबाट नेपाली–असमिया साहित्यिक सेतु निर्माणमा उनका योगदान देखिन्छ। Bhasha Pradip जस्तो ग्रन्थ उच्च शिक्षामा सन्दर्भ–ग्रन्थ बन्नु र भाषा–अधिकार आन्दोलनमा उनको अग्रता उनका दीर्घकालीन योगदान हुन्।
सन्दर्भ
- Republica — Tarapati Upadhyaya: An introduction (24 Feb 2011) (हेरिएको १२/११/२०२६)
- The Sentinel — Social worker Tarapati Upadhyaya dies at 93 (13 Mar 2024) (हेरिएको १२/११/२०२६)
- Sahitya Akademi — Translation Prize winners list (Nepali, 2010) (हेरिएको १२/११/२०२६)
- Assam Nepali Sahitya Sabha — Some Nepali literary figures from Assam, Part 2 (Nov 2009) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ७९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तारापति उपाध्याय”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तारापति_उपाध्याय (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). तारापति उपाध्याय [Tarapati Upadhyaya]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तारापति_उपाध्याय
“तारापति उपाध्याय [Tarapati Upadhyaya].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तारापति_उपाध्याय. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “तारापति उपाध्याय [Tarapati Upadhyaya].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तारापति_उपाध्याय.
@misc{nepaliencyclopedia_898,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {तारापति उपाध्याय [Tarapati Upadhyaya]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - तारापति उपाध्याय [Tarapati Upadhyaya] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तारापति_उपाध्याय · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
