दौलतविक्रम विष्ट

दौलतविक्रम विष्ट नेपाली कथा र उपन्यासको धारामा प्रभावशाली योगदान पुर्‍याउने साहित्यकार मानिन्छन्। उनका कृतिहरूमा समसामयिक समाज, गरिबी र मानवीय मनोविज्ञानको भीत्र र बाहिरको द्वन्द्व गहिरो रूपमा व्यक्त हुन्छ। वि.सं. २०४५ मा ज्योति ज्योति महाज्योति उपन्यासका लागि उनले मदन पुरस्कार प्राप्त गरे। वि.सं. २०५८/२०५९ मा उनकाे निधन भएको उल्लेख पाइन्छ, यद्यपि वर्षबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

परिवार र बाल्यकाल

विष्टको जन्म वि.सं. १९८३ साल असोज ६ गते भोजपुरमा भएको हो। उनका पिता सोमराज विष्ट र माता मानकुमारी विष्ट हुन्। पिताको सरकारी जागिरका कारण बाल्यकाल काठमाडौँ, भोजपुर, सल्यान, रक्सौल र झापाबीच सर्दै बित्यो। १३ वर्षको उमेरमै आमाको निधनले उनको संवेदनशीलता र वैयक्तिक अनुभवमा गहिरो प्रभाव पारेको बताइन्छ। पछि पिताले दोस्रो विवाह गरे। १९ वर्षमै उनको पहिलो विवाह भयो। लामो समय भन्सार सेवामा रहेकाले आर्थिक कठिनाइ झेल्न नपरेको उल्लेख पाइन्छ।

शिक्षा

विष्टले करिब पाँच वर्षमै अक्षर चिन्ने यात्रा सुरु गरेका थिए, तर निरन्तर सरुवाले आरम्भिक अध्ययन अस्थिर भयो। प्राथमिक तह काठमाडौँ, झापा र सल्यानका विभिन्न विद्यालयबाट सके। दरबार हाइस्कुल पुगेपछि पढाइ नियमिततामा फर्कियो। वि.सं. २००४ मा निजामती मध्यमा (प्रवेशिका सरह) प्रथम श्रेणी र वि.सं. २०१२ मा आदर्श विद्यापीठ हाइस्कुल काठमाडौँबाट तृतीय श्रेणीमा प्रवेशिका उत्तीर्ण गरे। त्यसपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा मानविकी र शिक्षाशास्त्रमा अध्ययन अघि बढाए र अलिगढ विश्वविद्यालय (भारत)बाट ‘साहित्यरत्न’ तह प्रथम श्रेणीमा पूरा गरे। उनी नेपाली, हिन्दी र अङ्ग्रेजीमा दक्ष थिए, साथै मैथिली, राजवंशी, ताजपुरी र भोजपुरी भाषाको सामान्य प्रयोग गर्न सक्थे।

सरकारी सेवा र प्रसारण

विष्टले वि.सं. २००८ बाट जागिरे जीवन सुरु गरे। आरम्भमा वन उपमन्त्रीका निजी सचिवका रूपमा आठ महिना काम गरेपछि भन्सार तथा अन्तशुल्क विभागमा वरिष्ठ अधिकृत भई वि.सं. २०१८ सम्म सेवामा रहे। वि.सं. २०२२ मा पञ्चायती व्यवस्थाअन्तर्गत गृह मन्त्रालयको मुस्ताङ उत्तरी प्रशासन हेर्ने सहयोगीको जिम्मा सम्हाले। वि.सं. २०२३ मा पोखरा नगर पञ्चायतमा प्रधान अधिकृत भई दुई महिना काम गरे। त्यही वर्ष फागुनदेखि २०३६ साल फागुनसम्म रेडियो नेपालमा कार्यरत रहँदा २०३५–०३६ मा राजपत्राङ्कित द्वितीय श्रेणी, उपनिर्देशक पदसम्म उक्लिए। वि.सं. २०३६ चैतपछि साना जलविद्युत् विकास समितिमा जलविद्युत् तथा सिञ्चाइ मन्त्रालयअन्तर्गत प्रशासकीय अधिकृतको भूमिका रहे, र पछि शिक्षा मन्त्रालयतर्फबाट स्याङ्जा र नेपालगञ्जमा जिल्ला शिक्षा अधिकारीका रूपमा काम गरे।

साहित्यिक यात्रा

औपचारिक लेखन कविताबाट सुरु भयो। करिब दस वर्षको हुँदा झापाको गौरीगञ्जमा स्थानीय भाषामा रचना सुनाएका थिए। वि.सं. २००४ मा कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान प्रमुख सम्पादक रहेको आँखा पत्रिकामा प्रकाशित कविता उनको प्रथम मुद्रित कृति मानिन्छ। प्रारम्भतिर वि.सं. १९९८ मा राधेश्याम बरेलीको ‘वाल्मीकि नाटक’ लाई हिन्दीबाट नेपालीमा अनुवाद गरे र ‘लैला–मजनु’को गीति–नाट्यमूलक आधारमा ‘चाँद चकोरी’ लेखी इन्द्रजात्रा र गाईजात्रामा मञ्चन गरियो। रूसी स्रष्टा चेखभको ‘नर्तकी’ कथालाई एकाङ्कीमा रूपान्तरित गरी गोरखापत्रमा प्रकाशित गरे। दरबार हाइस्कुलमा ‘मुकुन्द–इन्दिरा’ नाटकमा अभिनयले नाट्य–रचनामा थप प्रेरणा दियो।

कथेतर्फको प्रमुख मोड वि.सं. २००५ मा शारदा मासिकमा ‘ऊ गयो’ प्रकाशित भएपछि आयो। सुरुमा पश्च–छन्दतावादी झुकाव रहे पनि पछि समसामयिक यथार्थलाई केन्द्र बनाइ कथालेखनमा ध्यान दिए। वि.सं. २००७ मा नेपाली नारीको वैवाहिक अवस्था, सुकुम्बासी समस्या र नेपालीको विदेशी सेनामा संलग्नता सम्बन्धी लेखहरू शारदा मासिकमै छापिए। रेडियो नेपालको ‘झङ्कार’ पत्रिकामा ‘नेपाली कथाको विकास–क्रम’ (वि.सं. २०१७) र ‘आत्मनिर्भरता’ (वि.सं. २०२८) शीर्षकका प्रबन्ध प्रकाशित भए। उनको पहिलो नाट्यकृति ‘क्रान्ति’ सात सालको क्रान्तिलाई केन्द्रमा राखेर रचित मानिन्छ। उनले करिब ३० पूर्णाङ्की र ३०–४० एकाङ्की नाटक लेखे; केही मञ्चन भए भने केही रेडियोबाट प्रशारण भए।

मुख्य कृतिहरू

विष्टका कविता, निबन्ध, कथा, नाटक, संस्मरण र उपन्यास प्रकाशित छन्, यद्यपि प्रमुख पहिचान कथा–उपन्यासमै स्थापित छ। स्रोतहरूमा कतिपय शीर्षकहरूको प्रकाशन वर्षबारे फरक–फरक उल्लेख पाइन्छ। प्रतिनिधि कृतिहरू:

• उपन्यास: मञ्जरी (प्रकाशन वर्षबारे मतभेद), एक पालुवा अनेकौँ याम (२०२६), चपाइएका अनुहार (२०३०), विग्रिएको बाटो (२०३३), थाकेको आकाश (२०३४), भोक र भित्ताहरू (२०३८), ज्योति ज्योति महाज्योति (२०४५), हिमाल र मान्छे (२०४५), फाँसीको फन्दामा (२०५३)
• कथा–सङ्ग्रह: प्रदर्शनी (वर्षबारे मतभेद), गालाको लाली (२०२५), छायाँ (२०३१), घाउका सत्र चक्का (२०३५), आँसु त्यसै त्यसै छचल्किन्छ (२०४८), नौलो कथा (२०४९)

लेखन–शैली र विषय

उनको आख्यानमा सामाजिक यथार्थको तीक्ष्ण चित्रण, मनोवैज्ञानिक खोज र अस्तित्व–बोध एकसाथ गुज्रिएको देखिन्छ। कतिपय कथामा अवचेतन–प्रवाह, प्रतीक, अमूर्त संरचना, यौन–मनोविश्लेषण र ‘अकथा’जस्ता प्रयोगशैली प्रकट छन्। उपन्यासमा आदर्शवाद, सामाजिक यथार्थवाद, मनोवैज्ञानिक दृष्टि र विसङ्गतिवादी चेतना मिश्रित पाइन्छ। ‘भोक र भित्ताहरू’ सामाजिक यथार्थवादी प्रवृत्तिको कृति भनी पढाइमा समेत समावेश भएको उल्लेख छ। ‘चपाइएका अनुहार’ र ‘थाकेको आकाश’ जस्ता साना आख्यानमा व्यक्तिगत मनोभूमि र राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशको समायोजन देखिन्छ। ‘ज्योति ज्योति महाज्योति’मा दार्शनिक ध्वनि, सांस्कृतिक सघनता र आदर्शप्रेम एकीकृत रूपमा उदाएका छन्।

पुरस्कार, सम्मान र अन्तिम वर्ष

नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिको वि.सं. २००८ को उपन्यास प्रतियोगितामा ‘मञ्जरी’ प्रथम घोषित भए पनि तोकिएको रु. ९०० नपाएको भनाइ छ। उनको योगदानका कदरस्वरूप वि.सं. २०१८ को दुर्गम सेवा पदक, वि.सं. २०३० को प्रबल गोरखा दक्षिण बाहु चौथो, वि.सं. २०३२ को महेन्द्र प्रज्ञा पुरस्कार, वि.सं. २०४५ को मदन पुरस्कार, वि.सं. २०४८/२०४९ को साझा पुरस्कार, वि.सं. २०५३ को वसुन्धरा सम्बन्धी सम्मान, वि.सं. २०५५ को भूपालमान सिंह पुरस्कार र वि.सं. २०५८ को वसुन्धरा श्री सम्मानजस्ता मान्यता प्राप्त भए। पारिवारिक जीवनतर्फ, दोस्रो विवाह नुतनकुमारी बस्नेतसँग भयो, जसबाट चार छोरा र दुई छोरी जन्मिए। उनका दोस्रो पत्नीको निधन वि.सं. २०५४ मा भयो। विष्टको निधन पुस १३ गते भएको उल्लेख छ; तर वि.सं. २०५८ र २०५९ बीच वर्षबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ, मृत्युको कारण पक्षघात बताइएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दौलतविक्रम विष्ट।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दौलतविक्रम विष्ट. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F

@misc{ne_260,
  title = {दौलतविक्रम विष्ट},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}