हिउँ चितुवा

हिउँ चितुवा (अङ्ग्रेजी: Snow Leopard) ठूलो बिरालो समूहमा पर्ने मांसाहारी वन्यजन्तु हो, जसको प्रमुख वासस्थान दक्षिण एसिया र मध्य एसियाका हिमाली र पहाडी ढुंगामाथि रेखिएका कडा भूभाग हुन्। यसको आवास साधारणतया ३,००० देखि ५,५०० मिटरको उचाइ वरिपरि पर्छ। गोप्य रूपमा चल्ने बानीका कारण सटीक जनसङ्ख्या निर्धारण कठिन छ; खुला जङ्गली क्षेत्रमा करिब ३,५००–७,००० र विश्वका चिडियाघरहरूमा ६००–७०० को हाराहारीमा रहेको अनुमान प्रस्तुत गरिएको छ।

पहिचान र स्वरूप

यो प्रजाति अन्य ठूला बिरालोभन्दा आकारमा केही सानो देखिए पनि शरीर सबल र चुस्त हुन्छ। वयस्कको तौल सामान्यतया २७–५४ किलोग्राम दायरामा र शिरदेखि पुच्छर बाहेकको लम्बाइ करिब ७५–१३० सेन्टिमिटर आसपास हुन्छ। पुच्छर विशेष रूपमा लामो र लचकदार हुने भएकाले उकालो–ओरालो ढुंगामय जमिनमा सन्तुलन मिलाउन मद्दत गर्छ; उपलब्ध विवरणमा लम्बाइका अनुपातबारे ७५–९० प्रतिशतको हाराहारी उल्लेख छ। छोटो थुतुनो र ठूला नासाछिद्र उच्च भूभागमा सास फेर्न सहज हुन अनुकूल मानिन्छ। बाक्लो र लामो भुत्ला हल्का खैरो रङको हुन्छ, शरीरभरि कालो–पहेंलाहरू जस्ता थेग्ला देखिन्छन्, छाती सेतो देखापर्छ। आँखाको रङ निलो वा हरियो हुनसक्छ। फराकिला तथा बाक्ला पंजाले हिउँमाथि चाल कुद्दा धसावट कम गराउँछन्।

वासस्थान र उचाइ

हिउँ चितुवा कडा चट्टानी, खोँचिलो पहाड र छरपस्ट झाडी मिसिएको उच्च हिमाली भूभागमा अभ्यस्त छ। यस्ता स्थानहरू वर्षको धेरै समय चिसो, हावाहुरी र हिउँपातले प्रभावित हुने गर्छन्। प्रमुख वासोचित उचाइ दायरा ३,०००–५,५०० मिटर मानिन्छ, जहाँ पथ्थरीला ठाँउ र विरल वनस्पतिले आश्रय र आड प्रदान गर्छन्।

भौगोलिक वितरण

यस प्रजातिको समष्टिगत वितरण क्षेत्र करिब १,२३०,३०० वर्ग कि.मि. मा फैलिएको छ। उपस्थिति पुष्टि भएका देशहरूमा नेपाल, चीन, भारत, अफगानिस्तान, भुटान, कजाखस्तान, किर्गिस्तान, मंगोलिया, पाकिस्तान, रसिया, ताजकिस्तान र उज्बेकिस्तान पर्छन्। पश्चिमतर्फ हिन्दुकुस र शिर दर्या तटवर्ती भागदेखि पमिर, टियान शान, काराकोरम हिमाल, कश्मीर र कुन्लुन हुँदै उत्तरतिर साइबेरीयासम्म यसको फैलावट बताइन्छ। रसियातर्फ अल्ताइ पर्वत र नजिकैका शृङ्खला सहित बैकाल तालको पश्चिमभूमि उल्लेखनीय क्षेत्र हुन्। मंगोलियातर्फ गोबी अल्ताइ र खाङ्गाई शृङ्खला तथा तिब्बत क्षेत्रमा अल्ताइन-ताह (Altyn-Tagh) को उत्तर किनारासम्म उपस्थिति वर्णित छ।

जनसङ्ख्या र सूचीकृत स्थिति

खुला वासस्थानमा समग्र संख्या करिब ३,५००–७,००० को दायरामा अनुमान गरिएको छ, र चिडियाघरहरूमा करिब ६००–७०० को उपस्थिति बताइन्छ। एक अध्ययन (म्याककार्थी, २००३) का आधारमा विश्वव्यापी जनसङ्ख्या ४,०८०–६,५९० को हाराहारी ठहरिएको छ। देशगत अनुमानका केही उदाहरणहरू: चीनमा करिब २,०००–२,५००, भारतमा २००–६००, नेपालमा ३००–५००, पाकिस्तानमा २००–४२०, र मंगोलियामा ५००–१,०००। १९७२ मा यस प्रजाति आईयूसीएनको खतरामा रहेका प्रजातिहरूको रातो सूचीमा सूचीकृत गरिएको थियो, र २००८ मा त्यो स्थिति कायम नै राखिएको उल्लेख छ।

संरक्षित क्षेत्र र स्थानीय उपस्थिति

हिउँ चितुवाको संरक्षणका लागि विभिन्न राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आरक्षहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। उदाहरणतः भारतको हेमिस राष्ट्रिय निकुञ्ज र नन्दा देवी राष्ट्रिय निकुञ्ज, पाकिस्तानको खुन्जरब राष्ट्रिय निकुञ्ज, चीनको क्वामोलाङ्मा राष्ट्रिय प्रकृति आरक्ष, र नेपालको सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रमुख क्षेत्रहरू हुन्। नेपालमा शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज, ढोरपाटन शिकार आरक्ष, अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र र लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज वरिपरि पनि उपस्थिति उल्लेख गरिएको छ, जसमा रसुवाको लाङटाङ र क्यान्जिङ क्षेत्र समेटिन्छन्। मंगोलियाको गोबि गुर्भान्सैखान राष्ट्रिय निकुञ्जजस्ता मरुभूमि–हिमाली संक्रमण क्षेत्रहरू पनि सूचीकृत सूचीमा पर्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हिउँ चितुवा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%89%E0%A4%81_%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). हिउँ चितुवा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%89%E0%A4%81_%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE

@misc{ne_153,
  title = {हिउँ चितुवा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%89%E0%A4%81_%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}