छठ

छठ नेपाल र भारतका उत्तरी भूभागमा मनाइने एक प्रमुख हिन्दू पर्व हो, जसको केन्द्रीय उपासना षष्ठी भगवती र सूर्यसँग सम्बन्धित छ। व्रत र शुद्धताका कठोर मान्यतासहित चार दिनसम्म अनुष्ठान अघि बढाइन्छ। पारिवारिक समृद्धि, पति–पुत्रको हित तथा मनोकामनाको पूर्तिको कामनाले यो चाड विशेषतः तराई–मधेश क्षेत्रमा व्यापक रूपले मनाइन्छ।

भौगोलिक प्रसार र सहभागिता

यो पर्व भारतका उत्तरीय प्रदेशहरू र नेपालका समथर भूभागमा गहिरो सामाजिक अभ्यासका रूपमा स्थापित छ। धेरै स्थानमा हिन्दू समुदाय अग्रणी भए पनि केही मुस्लिम व्यक्तिहरूसमेत विधिपूर्वक सहभागी हुने उल्लेख पाइन्छ। सामुदायिक सत्कार, सामूहिक पूजा र साझा घाटको प्रयोगले स्थानीय एकता बलियो बनाउने संस्कृति यस चाडमा झल्किन्छ।

समय, अवधिः र तिथिसम्बन्धी भिन्नता

कात्तिक महिनामा मनाइने छठलाई प्रायः ठूलो छठ मानिन्छ, भने केही स्थानमा चैत महिनाको षष्ठी तिथिमा पनि पर्व गरिन्छ। तिथिको गणना सम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूमा मतभेद छ: कतिपय विवरणले कात्तिक शुक्ल पञ्चमीदेखि मुख्य अनुष्ठान चल्ने भन्छन्, भने अन्य विवरणले कात्तिक शुक्ल चतुर्दशीबाट आरम्भ हुने संकेत गर्छन्। यद्यपि, चार दिनको क्रमबद्ध व्रत–पूजा निर्वाह गर्ने प्रथा दुवै विवरणमा समान रूपमा देखिन्छ।

विधान र व्रत–पालना

पहिलो दिनलाई ‘नहान–खान’ भनेर चिनिन्छ, जसमा बिहानै शारीरिक शुद्धता कायम गरी स्वच्छ भोजन ग्रहण गरिन्छ र व्रत पालना गर्ने संकल्प लिइन्छ। दोस्रो दिन ‘खर्ना’मा नुहाएपछि साँझ मात्र सधन्य भोजन गरिन्छ; प्रायः चामल, दूध र चिनीको खिर तथा लौकाको तरकारी जस्ता परिकार चाखिन्छन्। तेस्रो दिन मुख्य व्रत निर्जल रूपमा बसिन्छ, जसका क्रममा दिनभर उपवास गरी बेलुकी जलाशयतिर गइ धार्मिक कर्मकाण्ड अघि बढाइन्छ। चौथो दिन विहान व्रत पारण गरी प्रसाद ग्रहण गरिन्छ।

पूजा–प्रक्रिया र अर्घ्य समर्पण

पर्वको केन्द्रीय अनुष्ठान जलाशयमा उभिएर सूर्यदेवलाई अर्घ्य अर्पण गर्नु हो। तेस्रो दिन साँझ अस्ताचलगामी सूर्यतर्फ अञ्जुली भरि जल समर्पण गरिन्छ, भजन–कीर्तनसँगै घाटहरू सिंगारिन्छन्, र धेरैजसो भक्तजन रातभर पूजा–स्मरणमा तल्लीन रहन्छन्। भोलिपल्ट ब्रह्ममुहूर्ततिर स्नानपछि उदयमान सूर्यलाई पुनः अर्घ्य दिइन्छ र त्यसपछि व्रत खोलिन्छ। केही व्रतालु घर फर्किएर विश्राम गर्छन्, भने अरूले नदी वा पोखरी छेउमै जाग्राम बस्ने चलन पनि देखिन्छ।

पूजामा प्रयोग हुने सामग्री र प्रसाद

पूजाका सामग्रीहरूमा उखु, केरा, नरिवल, जौ, बेसार, अदुवा, केराको बोट, साथै घरेलु परिकारहरूजस्तै ठेकुवा, कसार, भुसुवा, फलफूल र विविध मिठाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। अर्घ्य अर्पणका लागि टोकरी वा डलामा व्यवस्थित प्रसाद राखिन्छ। पूजा–विसर्जनपछि प्रसाद घर–घरमा बाँडिन्छ, जसमा विशेष रूपमा ठेकुवा र कसार प्रतिष्ठित परिकारका रूपमा तयार पारिन्छन्।

धार्मिक सन्दर्भ र परम्परागत विश्वास

सूर्योपासना मानवसभ्यतासँगै पुरानो मानिन्छ, र अग्नि पुराणमा षष्ठी व्रतको प्रसंग उल्लेखित भएको जनविश्वास छ। महाभारतकथामा पाण्डवहरूले वनवास र अज्ञातवासका समय कुन्ती तथा द्रौपदीसहित यो व्रत गरेका उल्लेख पाइने भनिन्छ। त्रेता युगमा राजा दशरथकी रानी कौशल्याले पनि पालना गरेको परम्परागत कथन रहेको छ। यस व्रतबाट पारिवारिक कल्याण, सन्तानप्राप्ति, भाकल पूरा हुनुजस्ता धारणा प्रबल छन्; छाला–सम्बन्धी रोगमा लाभदायी हुने विश्वाससमेत सुनिन्छ। केही भक्तजनले घरबाट जलाशयसम्म घिस्रँदै गइरहनु, नाच–नाचाउने, पोखरीमा माटोको हात्ती राख्नु वा दियो बाल्नुजस्ता भाकल–सङ्कल्प पनि गर्छन्।

अर्थ, प्रतीक र सामाजिक सन्देश

यो पर्वमा अस्ताउँदै गरेको सूर्य र उदाउँदै गरेको सूर्य दुबैप्रति आराधना गरिन्छ, जसबाट हरेक अवस्थाका मानिसप्रति समान दृष्टिकोण राख्ने सन्देश लिइन्छ। सूर्यको किरण सबैलाई समान रूपमा प्राप्त हुने विचारलाई आस्थासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। आधुनिक दृष्टिले सूर्यप्रकाशबाट शरीरमा भिटामिन डी उत्पादन हुने तथ्याकंित गरिए पनि यस पर्वमा जोडिएका स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रभाव र आध्यात्मिक फलप्राप्ति जोडिएको विश्वास आस्थामूलक रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “छठ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9B%E0%A4%A0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). छठ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9B%E0%A4%A0

@misc{ne_297,
  title = {छठ},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9B%E0%A4%A0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}