एकसिङ्गे गैँडा

एकसिङ्गे गैँडा दक्षिण एसियामा बसोबास गर्ने ठूलो गैँडा प्रजाति हो, जसको वैज्ञानिक नाम Rhinoceros unicornis हो। स्रोतहरूअनुसार यो प्रजाति अहिले नेपाल र भारतका केही भागहरूमा मात्र पाइन्छ। यसका शारीरिक पहिचानमध्ये एउटा सिङ प्रमुख विशेषता हो, जसको लम्बाइ करिब २० देखि १०० से.मी. दर्ता गरिएको छ। यसको बाक्लो, सलक्किएकोजस्तो छाला हल्का चाँदीझैँ देखिने रङको हुन्छ, र समग्र आकार अफ्रिकाको सेतो गैँडासँग तुलना हुने खालको मानिन्छ।

शारीरिक बनावट र पहिचान

एकसिङ्गे गैँडामा एक मात्र सिङ विकसित हुन्छ, जसले यसलाई अन्य गैँडाबाट सजिलै छुट्याउँछ। सिङको लम्बाइ करिब २०–१०० से.मी.को दायरामा पर्ने उल्लेख छ। शरीरभरि बाक्लो र तहदार छाला देखिन्छ, जसको रङ हल्का चाँदीझैँ खालको वर्णन गरिएको छ। यसको कद र भारको समग्र प्रभाव अफ्रिकी सेतो गैँडासँग दायित्वमा मिल्ने किसिमको बताइन्छ, यद्यपि स्रोतले थप शारीरिक मापन प्रस्तुत गरेको छैन।

आवास र वर्तमान वितरण

यो प्रजाति हाल नेपाल र भारतका सीमित प्राकृतिक क्षेत्रमा केन्द्रित छ। नेपालतर्फ यसको उपस्थिति तराईका संरक्षित वन्य आवासमा भेटिन्छ, जहाँ हिमालयको तल्लो काखदेखि नदीसँग सम्बन्धित वनस्पतिक क्षेत्रहरू प्राथमिक वासस्थान मानिन्छन्। भारततर्फ विशेषगरी असम राज्यभित्रका नदीकिनार र हरियो वन्य क्षेत्र यसको लागि उपयुक्त बासस्थानका रूपमा उल्लेखित छन्।

ऐतिहासिक फैलावट र घट्दो क्षेत्र

प्राचीन समयमा यसको वितरण आजभन्दा धेरै व्यापक थियो। स्रोतअनुसार सिन्धु नदी, गङ्गा र ब्रह्मपुत्र नदी बहने विशाल मैदानहरू—आज प्रचलित सिन्धु–गङ्गा–ब्रह्मपुत्र क्षेत्र—भरि एकसिङ्गे गैँडा पाइन्थ्यो। त्यो दायरा पाकिस्तान, भारत, नेपाल, बङ्गलादेश, भुटान हुँदै म्यानमारको सीमा भूभागसम्म फैलिएको वर्णन छ। दक्षिणी चीन र भारत–चीन सीमा नजिकका केही भागमा पनि यसको उपस्थिति हुनसक्ने भनाइ भेटिए पनि, त्यसलाई पुष्टि गर्ने ठोस प्रमाण उद्धृत गरिएको छैन।

स्रोतहरूमा सन् १६०० तिर उत्तर–पश्चिमी भारत र पाकिस्तानतिर यो प्रजाति सामान्य रूपमा देखिन्थ्यो भन्ने उल्लेख छ। तर सन् १६०० देखि सन् १९०० बीच वासस्थान नष्ट हुने क्रम तीव्र भएपछि यसको भौगोलिक दायरा संकुचित हुँदै गयो, र परिणामतः जनसङ्ख्या क्षेत्रमा–क्षेत्रमा असमान रूपमा घटेको बताइन्छ। अहिले भने यसको वितरण नेपाल–भारतका सीमित संरक्षित क्षेत्रमै केन्द्रित छ।

संरक्षण स्थिति र प्रमुख चुनौती

एकसिङ्गे गैँडालाई आइयुसिएनको रातो सूचीमा “असुरक्षित” श्रेणीमा राखिएको छ। यद्यपि वासस्थान फडानी र चोरी सिकारी जस्ता दबाब कायम रहेकाले, प्रजातिको दीर्घकालीन अवस्थाबारे चिन्ता बढेको देखिन्छ। स्रोतले यसलाई “सङ्कटग्रस्त स्थितिमा रहेको” भनेर पनि समसामयिक जोखिमलाई औँल्याएको छ, जसले संरक्षण र अनुगमनलाई निरन्तर प्राथमिकता दिनुपर्ने परिप्रेक्ष्य देखाउँछ।

जनसङ्ख्या र संरक्षित क्षेत्रहरू

एक विश्वव्यापी सर्वेक्षणको अनुमानअनुसार जङ्गली अवस्थामा करिब ३,००० भन्दा केही बढी एकसिङ्गे गैँडा अवशिष्ट छन्। भारतको असमस्थित काजिरङ्गा राष्ट्रिय निकुञ्जमा १,८५५ वटा र नेपालको चितवन जिल्लाभित्र पर्ने चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा ६०५ वटा रहेको तथ्याङ्क स्रोतमा उल्लिखित छ। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज यस प्रजातिका लागि विशेष रूपमा चिनिने थलो मानिन्छ, र नेपाल तथा भारतका अन्य केही संरक्षित क्षेत्रहरूमा पनि यसको उपस्थिति दर्ता छ।

वर्गीकरण

यो प्रजातिको वैज्ञानिक नाम Rhinoceros unicornis हो। स्रोतले थप वर्गीकरणीय अथवा व्युत्पत्तिमूलक विवरण नदिएकाले, यहाँ प्रस्तुत सूचनाले नाम र प्रजाति पहिचान मात्र समेटेको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “एकसिङ्गे गैँडा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%87_%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%81%E0%A4%A1%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). एकसिङ्गे गैँडा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%87_%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%81%E0%A4%A1%E0%A4%BE

@misc{ne_151,
  title = {एकसिङ्गे गैँडा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%87_%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%81%E0%A4%A1%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}