सुशील कोइराला

सुशील कोइराला (सन् १९३९–२०१६) नेपालका ३७ औँ प्रधानमन्त्री र नेपाली कांग्रेसका निर्वाचित सभापति हुन्। उनी वि.सं. २०७० माघ २७ मा व्यवस्थापिका–संसदबाट प्रधानमन्त्रीमा चयन भए। पार्टी संगठन र लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा दीर्घ संलग्नता राखेका उनी साधा राजनीतिक आचरणका लागि चिनिन्थे। युवावस्थामा हलिउड अभिनयप्रति चाहना राखे पनि उनले दीर्घकालीन समय नेपाली राजनीतिमा समर्पित गरे।

प्रारम्भिक जीवन र परिवार

कोइरालाको जन्म पिता बोधप्रसाद र माता कुमुदिनीका जेठो सन्तानका रूपमा विराटनगरमा भएको थियो। उनका छ भाइ र एक बहिनी थिए। बोधप्रसाद वन अधिकृतका रूपमा जागिरसम्बन्धी कारणले बाँके पुगेपछि परिवारको स्थायी बसोबास नेपालगञ्जमा स्थापित भयो। प्रारम्भिक पारिवारिक परिवेश प्रशासनिक सेवासँग जोडिएको भए पनि उनको वैचारिक झुकाव चाँडै राजनीतिक दिशामा उन्मुख भयो।

राजनीतिक प्रवेश र स्वप्रवास

उनी विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको प्रजातान्त्रिक समाजवादबाट प्रभावित भई वि.सं. २०१० देखि सक्रिय राजनीतिमा होमिएका थिए। वि.सं. २०१७ मा प्रजातन्त्र खोसिएपछि उनले करिब १६ वर्ष भारतमा स्वप्रवास बिताए। प्रवासकालमा उनले नेपाली कांग्रेसको मुखपत्र तरुण सम्पादन गर्दै संगठनात्मक र वैचारिक कामलाई निरन्तरता दिए। नेपाल र भारतमा गरी राजनीतिक बन्दी जीवन पनि केही अवधि बिताएको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ।

आन्दोलन र संगठनात्मक भूमिका

वि.सं. २०३६ मा भएको जनमत सङ्ग्रह २०३६मा बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा अभियानमा लागे। उनले वि.सं. २०४२ को सत्याग्रह र वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन १मा सक्रिय सहभागिता जनाए। पार्टीभित्र लामो समय केन्द्रीय समिति सदस्य, महामन्त्री, उपसभापति र कार्यवाहक सभापतिको जिम्मेवारी वहन गर्दै उनले संगठन सुदृढीकरणमा प्राथमिकता दिए। बीपी कोइरालाको निधनपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग मिलेर समाजवादी इन्टरनेसनलसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न युरोप र अमेरिका भ्रमण गरी समाजवादी नेतासँग समसामयिक विषयमा छलफल गरेका थिए।

संसदीय गतिविधि र अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नता

वि.सं. २०४८ र २०५६ (सन् १९९९) का प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा उनी बाँकेबाट विजयी भए। सन् २००० सेप्टेम्बरमा मनिला, फिलिपिन्समा आयोजित एसियाली राजनीतिक दलहरूको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गरे। सन् २००१ मा संसदीय दलको नेतामा प्रतिस्पर्धा गर्दा उनले शेरबहादुर देउबासँग पराजय भोगे। उनलाई पटक–पटक मन्त्री पदका प्रस्ताव आए तापनि उनले संगठनमा केन्द्रित रहने विकल्पलाई जोड दिए।

नेपाली कांग्रेसको सभापति

सन् २०१० सेप्टेम्बर २२ मा काठमाण्डौमा सम्पन्न १२ औँ महाधिवेशनले उनलाई पार्टी सभापति चुनेको थियो। उनले १ हजार ६ सय ५२ मत प्राप्त गरे, उनका नजिकका प्रतिद्वन्द्वी देउबाले १ हजार ३ सय १७ मत पाए र भीमबहादुर तामाङले ७८ मत ल्याए। सो महाधिवेशनमा दर्ता मतदाता ३ हजार ८० मध्ये ३ हजार ६४ मत खसेका थिए, जसमा १५ बदर र २ शून्य मत थिए।

प्रधानमन्त्री

वीरबहादुर सरकारहरूपछि बनेका विभिन्न गठबन्धनहरूमध्ये उनको नेतृत्व वि.सं. २०७० माघ २७ मा व्यवस्थापिका–संसदबाट स्थापित भयो। उनी प्रधानमन्त्री तय भएपछि पनि दलभित्र मूल्य–मान्यता, सामूहिक निर्णय र मूल्यांकन–अनुशासनप्रति जोड दिने घोषणामा अडिग रहे। सरकारमा जानुमात्रभन्दा संस्थागत प्रक्रियालाई मजबुत बनाउने धारणा उनको सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा दोहोरिन्थ्यो।

राजनीतिक विचार र शैली

कोइरालालाई समकालीन नेतामाझ सादगी, मितव्ययी बानी र सत्ता–लाभप्रतिको अनासक्ति कारण फरक पहिचान दिइन्थ्यो। वि.सं. २०४६ पछि अन्तरिम सरकारको परराष्ट्रमन्त्रीदेखि उपप्रधानमन्त्रीसम्मका प्रस्ताव अस्वीकार गरेको उल्लेख पाइन्छ। पार्टीभित्र मूल्याधारित संस्कार सुरू गर्ने, सामूहिक सहमतिको अभ्यास बसाल्ने र अनुशासन प्रणाली विकसित गर्ने लक्ष्य उनले बारम्बार प्रतिपादन गरे।

निधन

उनी वि.सं. २०७२ माघ २६, राति १२.५० बजे महाराजगञ्जस्थित आफ्नै निवास, काठमाण्डौमा निधन भए। चिकित्सकीय विवरणअनुसार केही दिनदेखि ज्वरोले अस्वस्थ रहँदा निमोनियाको जटिलताका कारण आकस्मिक मृत्यु भएको भनिएको छ। सन् २०१६ मा उनको मृत्युसँगै नेपाली राजनीति एक दीर्घकालीन संगठनकर्ताको अभावमा पर्‍यो भन्ने मूल्याङ्कनहरू देखा परे।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुशील कोइराला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सुशील कोइराला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_212,
  title = {सुशील कोइराला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}