सुगौली सन्धि

सुगौली सन्धि नेपाल र ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीबीच भएको ऐतिहासिक सहमति हो, जसबाट अङ्ग्रेज-नेपाली युद्ध विधिवत् रोकिन पुग्यो। सन्धि २ डिसेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर भई ४ मार्च १८१६ (संवत् १८७२) मा पुष्टि भयो। यसले नेपालले अधीनस्थ वा लडाइँबाट हात परेको भूभाग छोड्ने, काठमाडौँमा ब्रिटिस प्रतिनिधि रहने र गोर्खा भर्तीजस्ता व्यवस्था मान्य गर्ने आधार बनायो। भू-भाग सम्बन्धी अङ्क र सीमारेखा व्याख्यामा पछिसम्म मतभेद देखा परेका छन्।

पृष्ठभूमि

यो सन्धि ब्रिटिस शक्तिद्वारा पर्वतीय राज्यमाथि दोस्रो पटक गरिएको आक्रमणपछि उदाएका द्वन्द्वहरू सुल्झाउने अन्तिम उपायका रूपमा आयो। सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म चलेको संघर्षमा नेपाली पक्षले साहस देखाए पनि संसाधन र जनशक्तिमा सबल प्रतिद्वन्द्वीलाई परास्त गर्न सकेन। युद्धका निर्णायक चरणहरूपछि काठमाडौं दरबार पनि वार्तामार्फत टुंगो लगाउनेतर्फ उन्मुख भयो।

हस्ताक्षर र मान्यता प्रक्रिया

प्रारम्भिक वार्तामा कम्पनी पक्षले नेपालका सम्पूर्ण तराई भूभागमाथि आफ्नो अधिकार हुने प्रस्ताव राख्दा संवाद असफल भयो। पछि तिनीहरूले कोशी र गण्डकीबीचका भाग र केही अन्य क्षेत्र आफ्नो पक्षमै राख्ने, सट्टा नेपाललाई दुई लाख रुपियाँ दिने सर्त अघि सारेपछि वार्ता पुनः सुरु भयो। प्रस्तावनामा मेजर ब्राडशाले २ डिसेम्बर १८१५ मा सही गरे, भने नेपाली प्रतिनिधिले २८ नोभेम्बरमै हस्ताक्षर गरिसकेका थिए।

सन्धिको अन्तिम दफाले नेपालबाट पन्ध्र दिनभित्र, र ब्रिटिस गभर्नर जनरलबाट बीस दिनभित्र अनुमोदन आवश्यक ठहर्‍यो। निर्धारित समयभित्र दरबारबाट स्वीकृति नआएपछि डेभिड अक्टरलोनीको फौज काठमाडौँतर्फ अघि बढ्यो। हरिहरपुर र मकवानपुरतर्फ नेपाली पक्ष पराजित भएपछि, चन्द्रशेखर उपाध्यायले दरबारको स्वीकृतिकल्याणकारी छाप रहेको प्रति ४ मार्च १८१६ मा दिउँसो साढे दुई बजे मकवानपुरमा कम्पनी प्रतिनिधिलाई सुम्पिए, र त्यससँगै युद्ध अन्त्य भयो।

मुख्य प्रावधानहरू

• नेपालले युद्धमा जितिएका वा अधीनस्थ गरिएका भूभाग फिर्ता गर्ने वा त्याग्ने।
• काठमाडौँमा ब्रिटिस प्रतिनिधि स्थापनाको अनुमति तथा स्थायी उपस्थितिलाई मान्यता।
• गोर्खा सैनिकलाई ब्रिटिस सेनामा भर्ती गर्ने व्यवस्था।
• नेपालले अमेरिकी वा युरोपीय कर्मचारी राख्ने अधिकारबाट वञ्चित हुनु; यसअघि फ्रान्सेली कमाण्डरहरूले नेपाली सेनालाई तालिम दिएका थिए।

भू-भागीय असर र फिर्ता

सन्धिअनुसार काली नदीको पश्चिमपट्टि पर्ने कुमाउँ, गढवाल र सतलजको पश्चिमका केही क्षेत्र, जसमा काँगडा समेटिन्थे, नेपालबाट अलगिए। तराईका ठूला भूभाग र पूर्वतर्फ दार्जिलिङ तथा सिक्किम क्षेत्र पनि नेपालबाट बाहिरिए; सिक्किमका छोग्यालले युद्धमा कम्पनी पक्षलाई साथ दिएको उल्लेख पाइन्छ। तराईका कतिपय भाग १८१६ मै नेपाललाई फिर्ता गरिए।

सन् १८५७ को विद्रोह दमनका बेला नेपालले गरेको सहयोगका कृतज्ञतास्वरूप १८६५ मा हालका बाँके जिल्ला, बर्दिया जिल्ला, कैलाली जिल्ला र कञ्चनपुर जिल्ला नेपाललाई दिइए, जसलाई “नयाँ मुलुक” भनियो। समग्र रूपमा गुमेको अंशबारे स्रोतहरूमा एक ठाउँमा “दुई तिहाइ” र अर्को ठाउँमा “एक तिहाइ” उल्लेख भेटिन्छ; त्यसैले अनुपातका अङ्कमा मतभेद रहेको मानिन्छ।

कूटनीति र प्रतिनिधिहरू

नेपालतर्फबाट सन्धिमा राजगुरू गजराज मिश्र र चन्द्रशेखर उपाध्याय संलग्न थिए, र कम्पनीतर्फ ब्राडशा/ब्राड्स नामले दर्ता भएका अधिकृतले पक्ष सम्हालेका थिए। सन्धि लागू भइसकेपछि एडवार्ड गार्डनर काठमाडौँ प्रवेश गर्ने पहिलो पश्चिमी प्रतिनिधि बने। उनी उत्तर काठमाडौँको लाजिम्पाटस्थित एक परिसरमा बसे, जहाँ भारत र ब्रिटिसका दूतावासहरू छन्। पछि डिसेम्बर १९२३ मा अर्को शान्ति तथा मैत्री सन्धी हुँदा ब्रिटिस प्रतिनिधिलाई राजदूतको दर्जा दिइयो। भारत स्वतन्त्र भएपश्चात् नेपाल–भारत सम्बन्धका लागि नयाँ सन्धि भयो।

वैधता र मतभेद

अनुच्छेद ९ अनुसार राजाबाट अनुमोदन चाहिने व्यवस्था भए पनि राजा गिर्वाण युद्घ विक्रमबाट त्यस्तो पुष्टि भएको आधिकारिक अभिलेख देखिँदैन। कम्पनी पक्षलाई नेपालले सन्धि पालना नगर्ने चिन्ता थियो, त्यसैले अक्टरलोनीले कार्यान्वयनको पुष्टि गर्दै प्रति चन्द्रशेखर उपाध्यायलाई दिए। सन्धि हस्ताक्षरकर्ताको नाम र पद (लेफ्टिनेन्ट कर्नेल, कर्नेल, मेजर) सम्बन्धी अभिलेखहरूमा फरक-फरक रूपमा लेखिएको पाइन्छ।

सीमा र जारी विवाद

सन्धिमा सीमा वर्णन स्पष्ट नभएकाले नापजाँचमा दीर्घकालीन कठिनाइ देखा परे। करिब ६०,००० हेक्तेयर जमिनबारे विवाद रहेकाले दाबी–प्रतिदाबी दोहोरिरहन्छ। करिब ५४ स्थान विवादित बताइएका छन्, जसमा कालापानी, लिम्पियाधुरा, सुस्ता, मेची क्षेत्र, टनकपुर, सन्दाकपुर, पशुपतिनगर, हिले–थोरी जस्ता उदाहरण समावेश छन्। सीमांकनको अपूरो स्पष्टताले द्विपक्षीय सम्बन्धमा समय–समयमा तनाव देखिने गरेको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुगौली सन्धि।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सुगौली सन्धि. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF

@misc{ne_175,
  title = {सुगौली सन्धि},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}