प्रतिनिधि सभा (नेपाल)

प्रतिनिधि सभा (नेपाल) नेपाल राज्यको सङ्घीय संसदअन्तर्गतको तल्लो सदनको रूपमा परिचित छ। माथिल्लो सदन राष्ट्रिय सभा हो। यस सदनमा कूल २७५ सदस्य रहने व्यवस्था गरिएको छ, जसको संरचना, अधिकार र कार्यविधि संविधानका प्रावधानले निर्देशित गर्छ। बैठकस्थल काठमाडौँको बानेश्वरस्थित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र तोकिएको छ।

संवैधानिक स्थिति र संरचना

प्रतिनिधि सभाको वैधानिक ढाँचा नेपालको संविधानको भाग ८ र ९ मार्फत स्थापना गरिएको छ। सदस्य हुनुपर्ने योग्यता संविधानको धारा ८७ तथा सम्बन्धित निर्वाचन ऐनले निर्धारण गर्छ। पाँच वर्षभन्दा अघि विघटन नगरिएको अवस्थामा यस सदनको अवधि पूरा हुन्छ; विघटनसम्बन्धी कार्य राष्ट्रपति र मन्त्रिपरिषद्को सिफारिससँग सम्बन्धित रहने उल्लेख स्रोतमा देखिन्छ। आपतकाल घोषणाभएमा कार्यकाल कानुनबमोजिम बढीमा एक वर्षसम्म थप्न सकिने व्यवस्था छ।

सदस्य चयन र निर्वाचन पद्धति

सदस्यहरू मिश्रित निर्वाचन संयोजनबाट छानिन्छन्। १६५ सिट एकल-सदस्यीय निर्वाचन क्षेत्रमा प्रत्यक्ष बहुमतका आधारमा भरिन्छन्। बाँकी ११० सिट एक राष्ट्रव्यापी निर्वाचन क्षेत्रबाट बन्द सूचीको समानुपातिक प्रणालीअनुसार बाँडफाँट हुन्छ। प्रत्येक मतदाताले यी दुई विधिका लागि छुट्टाछुट्टै मतपत्र प्रयोग गर्छन्। समानुपातिकतर्फ कुनै दल वा गठबन्धनले सिट पाउन समग्र वैध मतको कम्तीमा ३% प्राप्त गरेका हुनुपर्छ।

कार्यकाल, बैठक र विघटन

प्रतिनिधि सभाको कार्यकाल, पहिलो बैठककाे मितिदेखि सामान्यतया पाँच वर्ष मानिन्छ। बैठकहरू काठमाडौँको बानेश्वरस्थित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रमा बस्ने प्रावधान छ। आपत्कालीन अवस्थामा कार्यकाल अधिकतम एक वर्ष थपिन सक्छ। समयभन्दा अघि विघटनसम्बन्धी व्यवस्था राष्ट्रपति र मन्त्रिपरिषद्सम्बन्धी प्रक्रियासँग जोडिएको देखिन्छ, यद्यपि अन्तिम निर्णय संवैधानिक र कानुनी प्रावधानअनुसार हुनेजन्य हो।

ऐतिहासिक विकास

प्रतिनिधि सभाको प्रारम्भिक परिकल्पना नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ले प्रस्तुत गर्‍यो, जसमा “महासभा” र “प्रतिनिधिसभा” गरी द्विसदनीय संरचनाको परिकल्पना गरिएको थियो। सो संविधान वि.सं. २०१९ पौष १ मा खारेज भई नेपालको अधिराज्यको संविधान, २०१९ जारी हुँदा संसद एकसदनीय बनाइयो। बहुदलीय व्यवस्थापछि नेपालको अधिराज्यको संविधान, २०४६ मार्फत पुनः द्विसदनीय ढाँचा आयो र प्रतिनिधि सभा पुनर्स्थापित भयो।

वि.सं. २०५९ वैशाख (सन् २००२ मे) मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको सल्लाहमा राजा ज्ञानेन्द्रले प्रतिनिधि सभा विघटन गरे। त्यसअघि ५ वर्षे कार्यकाल भए पनि राजाको सल्लाहाधिकारका कारण समयअगावै विघटन सम्भव थियो। गृहयुद्ध र निर्वाचन नहुन सकेको परिस्थितिले राजदरबार केन्द्रित शासन सक्रिय भयो। लोकतान्त्रिक आन्दोलनपछि वि.सं. २०६३ मा अघिल्लो प्रतिनिधि सभा पुनर्स्थापित भयो र वि.सं. २०६३ माघ १ (सन् २००७ जनवरी १५) मा अन्तरिम व्यवस्थापिका बनेर सात दल र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)बीचको सम्झौताअनुसार सदस्यहरू समावेश गरियो।

२०१५ सालमा पहिलो आम निर्वाचन भए पनि २०१७ सालमा राजा महेन्द्र र बीपी कोइरालाबीचको टकरावपछि संसद र दलहरू खारेज भई पञ्चायती व्यवस्था लागू भयो। २०१७–२०४६ सालबीचको पञ्चायतकालीन निर्वाचनहरू प्रतिनिधिमूलक अभ्यासका रूपमा नमानिएको उल्लेख छ। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि प्रजातन्त्र फर्किएपछि २०४८ सालमा चुनाव भयो, तर संसद पूर्ण अवधि नटिकेको देखिन्छ। १९९० को दशकमा २०५१ सालको संसद सर्वोच्च अदालतको हस्तक्षेपपछि मात्रै पूरा अवधिसम्म चल्यो भने २०५६ सालको संसद देउवाको विघटन र राजकीय हस्तक्षेपका कारण अपूर्ण रह्यो।

२०६२/६३ को आन्दोलनपछि बनेको संविधान सभाले पूर्ण अवधि बितायो तर संविधान जारी गर्न सकेन; संविधान भने दोस्रो संविधान सभाबाट २०७२ सालमा जारी भयो। नयाँ संवैधानिक व्यवस्थाअन्तर्गत २०७४ सालको प्रतिनिधि सभा चुनावले कार्यकाल पूरा गर्‍यो, यद्यपि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले दुई पटक विघटन गर्ने प्रयास गरे, जसलाई सर्वोच्च अदालतले बदर गरी प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापित गरिदियो। २०७९ सालको प्रतिनिधि सभा गठबन्धन परिवर्तन र २६ वटा सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्ने निर्णयविरुद्ध उग्रिएको आन्दोलना कारण अस्थिर बन्यो; सो क्रममा ५१ जनाको मृत्यु भएको उल्लेख छ। वि.सं. २०८२ भदौ २४ मा प्रधानमन्त्री ओलीले राजीनामा दिएपछि सदन विघटन भई छ महिनाभित्र चुनावको घोषणा भएको दाबी स्रोतमा पाइन्छ।

प्रदेशअनुसार प्रत्यक्ष क्षेत्र

• कोशी प्रदेश: २८
• मधेश प्रदेश: ३२
• वाग्मती प्रदेश: ३३
• गण्डकी प्रदेश: १८
• लुम्बिनी प्रदेश: २६
• कर्णाली प्रदेश: १२
• सुदूरपश्चिम प्रदेश: १६

सदनका पदाधिकारी

विभिन्न अवधिमा सभामुख रहनुभएका व्यक्तिहरूमा क्रमशः कृष्णप्रसाद भट्टराई, दमननाथ ढुङ्गाना, रामचन्द्र पौडेल, तारानाथ रानाभाट, सुवासचन्द्र नेम्वाङ (अन्तरिम व्यवस्थापिका), ओनसरी घर्ती (व्यवस्थापिका संसद), कृष्णबहादुर महरा, अग्नीप्रसाद सापकोटा, देवराज घिमिरे र डोलप्रसाद अर्याल समावेश छन्। उपसभामुखतर्फ महेन्द्रनारायण निधि, महन्थ ठाकुर, रामविलास यादव, लीला श्रेष्ठ सुब्बा, भोजराज जोशी, चित्रलेखा यादव, शिवमाया तुम्बाहाम्फे, पुष्पा भुसाल र इन्दिरा राना मगरलगायत रहेकाछन्।

२०७९ को दलगत संरचना

प्रतिनिधि सभा, २०७९ को निर्वाचनपछि देहायअनुसारको दलगत अनुपात देखिन्छ:

• नेपाली कांग्रेस: ८९
• नेकपा (एमाले): ७९
• नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) केन्द्र: ३२
• राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी: १९
• राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी: १४
• जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल: १२
• नेकपा (एकीकृत समाजवादी): १०
• जनमत पार्टी: ६
• लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी: ४
• नागरिक उन्मुक्ति पार्टी: ४
• नेपाल मजदुर किसान पार्टी: १
• राष्ट्रिय जनमोर्चा: १
• स्वतन्त्र: ३
• रिक्त: १

सदस्यताको योग्यता र पद रिक्तता

सदस्य हुन व्यक्तिले नेपाली नागरिकता राखेको, २५ वर्ष उमेर पुगेको, नैतिक पतन देखिने आपराधिक कसुरमा सजाय नभोगेको, कानुनले अयोग्य नठहराएको र लाभको पद नसम्हालेको हुनुपर्छ। दुवै सदनको सदस्यता एउटै व्यक्तिले एकैपटक राख्न सक्दैन।

तलका कारणले सिट खाली मानिन्छ: लिखित राजीनामा; संवैधानिक योग्यता नपुगेको वा गुमेको; प्रतिनिधि सभाको कार्यकाल समाप्ति; उचित जानकारी बिना लगातार १० बैठक अनुपस्थित; दल परित्याग सम्बन्धी कानुनी सूचना; वा सदस्यको मृत्यु।

हालको अवस्था र स्रोतगत मतभेद

यस प्रतिनिधि सभा वि.सं. २०७९ मा निर्वाचित भई पहिलो बैठक २०७९ पौष २५ मा बसेको थियो। छैटौँ प्रतिनिधि सभाको अवधिसम्बन्धी मिति (जस्तै २०८२ भदौ २४/२७) र त्यपछि “सातौँ प्रतिनिधि सभा” को उल्लेख तथा नयाँ सभामुखको पदभारसम्बन्धी जानकारीमा स्रोतहरूबीच मतभेद रहेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “प्रतिनिधि सभा (नेपाल)।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). प्रतिनिधि सभा (नेपाल). In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)

@misc{ne_10,
  title = {प्रतिनिधि सभा (नेपाल)},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}