मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा

मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा राणा शासनका अन्तिम प्रधानमन्त्री मानिन्छन्। वि.सं. २००४ फागुन १८ मा पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा औषधोपचारका लागि भारततर्फ लागी उतैबाट पदत्याग गरेपछि उनी प्रधानमन्त्री बने। प्रधानमन्त्री हुनुअघि उनी लक्ष्मी निवासबाट सिंहदरबार सरेका थिए। उनी चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणाका ज्येष्ठ पुत्र थिए र प्रशासनमा उक्साहटपूर्ण तथा नियमविपरीत ढङ्ग देखिने स्वभावका रूपमा चित्रित गरिन्छन्। अल्पकालीन शासन भए पनि केही संस्थागत तथा नीतिगत काम अघि बढाए।

सत्तारोहण र प्रारम्भिक पृष्ठभूमि

पद्म शमशेरको राजीनामापछि मोहन शमशेर प्रधानमन्त्री पदमा उक्ले। यसअघि उनी सिंहदरबारमा बसाइँ सरेका थिए र कार्यालय संयन्त्र सम्हालिरहेका थिए। उनी चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणाका जेठा छोरा र जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणापछिको पुस्ताका प्रभावशाली राणामध्ये परे। प्रशासनिक उन्नतिमा ‘चिफसाहेब’ हुँदै “श्री ३” को हैसियतसम्म पुगेका थिए।

नीतिगत तथा संस्थागत पहल

उनले योजना परिषद्को आरम्भ गरी पञ्चवर्षीय विकास अवधारणालाई औपचारिकता दिए, र पञ्चवर्षीय योजना कार्यान्वयनतर्फ कदम चालिए। नगर तहमा नगरसभा गठन गरी २१ वर्ष पुगेकालाई मतदान अधिकार दिए। बजारभाउ नियन्त्रणका उपायअन्तर्गत एक रुपियाँमा १०–१२ माना चामल किन्न सकिने व्यवस्था गरिएको थियो।

आधारभूत पूर्वाधार र सेवामा पनि पहल भयो। काठमाडौँ–काठमाडौँ–हेटौँडा राजमार्ग निर्माण कार्य सुरु गराउने निर्णय गरियो। सन् २००५ मा सिंहदरबारमै आकाशवाणी स्टेसन स्थापना गरियो, साथै रेडियो स्टेसन, हवाई विभाग र ‘जनसेवा चलचित्र’ सञ्चालनतर्फ अघि बढाइयो। न्यायिक क्षेत्रमा अपिल अदालतहरूको संख्या बढाइयो। गाउँ पञ्चायत, नगर पञ्चायत, छापाखाना, पञ्चायती अदालत र प्रधानपञ्चको व्यवस्था गरी स्थानीय तहको प्रशासनिक संरचना बलियो पार्ने प्रयास गरियो।

वैधानिक र राजनीतिक व्यवस्थापन

वि.सं. २००४ मा सार्वजनिक गरिएको वैधानिक कानुनलाई उनले अवैधानिक मानेर खारेज गरे। त्यसपछि आफ्ना समर्थकहरू समेटी राजसभा र भारदारसभा गठन गरियो, जसलाई आलोचकहरूले देखावटी निकायका रूपमा वर्णन गरे। शासकीय अभ्यासमा कडापन देखिए पनि, व्यवस्थागत रूपान्तरणका केही कदम तत्कालीन सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

सन्धि, कूटनीति र सात साल

तिब्बतमा चीनको कब्जापछि २००७ साउन १६ (३१ जुलाई १९५०) मा नेपालतर्फबाट प्रधानमन्त्री मोहन शमशेर र भारततर्फबाट नेपालमा रहेका भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंहबीच नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धिमा हस्ताक्षर भयो। सन्धिपछि उनले राष्ट्रको सार्वभौमिकता सुरक्षित भएको अनुभूति व्यक्त गरेका थिए र नजिकका व्यक्तिहरूलाई भोजको प्रबन्ध गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

विदेश नीतिमा अर्को महत्त्वपूर्ण कदम २००८ भदौ १३ मा संयुक्त राज्य अमेरिकासँग राजदूत-स्तरको कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना हुनु हो, जसमा परराष्ट्र विभाग प्रमुख विजयशमशेर र भारतस्थित नेपाली राजदूत सिंहशमशेरको समन्वय रहेको बताइयो। यही पृष्ठभूमिपछि उनको पदत्यागका लागि भारतीय पक्षको दबाब बढेको दाबी गरिन्छ। त्यसक्रममा तत्कालीन गृहमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई अघि सारेर प्रक्रियागत कदम चालिएको उल्लेख छ। विद्यार्थी नेता ‘चिनियाँ काजी’ प्रहरीको गोली लागी मारिएपछि गृहमन्त्री कोइरालाले राजीनामा दिएका थिए भन्ने विवरण पनि पाइन्छ।

दिल्ली सम्झौता र अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्

सात सालको आन्दोलनपछि दिल्लीमा त्रिपक्षीय वार्ता भयो, जसलाई दिल्ली सम्झौता भनिन्छ। सो सहमतिअनुसार वैधानिक राजा त्रिभुवन हुने, र प्रधानमन्त्री मोहन शमशेर कायम रहने व्यवस्था तय गरियो। डा. के. आई. सिंहले उक्त सम्झौताका विरुद्ध विद्रोह गरे। सहमतिअनुसार १० सदस्यीय राणा–नेपाली काङ्ग्रेस संयुक्त अन्तरिम मन्त्रिपरिषद् वि.सं. २००७ फागुन ७ मा गठन भयो।

• मोहन शमशेर – प्रधानमन्त्री तथा परराष्ट्र
• बबर सम्शेर – रक्षा
• विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला – गृह
• सुर्वण सम्शेर – अर्थ
• चूडाराज शमशेर – वन
• गणेशमान सिंह – उद्योग तथा वाणिज्य
• नृपजङ्ग राणा – शिक्षा
• भद्रकाली मिश्र – यातायात
• यज्ञबहादुर बस्न्यात – स्वास्थ्य तथा स्थानीय स्वायत्तशासन
• भरतमणि शर्मा – खाद्य तथा कृषि

पदत्याग, निर्वासन र उत्तरार्ध

वि.सं. २००८ कात्तिक २६ मा उनी प्रधानमन्त्रीबाट हटाइए। त्यसभइसके उनी स्वेच्छिक निर्वासनमा भारततर्फ लागे। दानसिंह विष्टको आतिथ्यमा मुसुरी (मसुरी) बसेका उनी वातावरण नमिलेपछि लखनउको न्यू हैदरावादस्थित खजुरिगाउँ प्यालेस (छोरीको निवास) हुँदै पछि बेङ्गलोरतर्फ गएका थिए।

निर्वासनकालमा पारिवारिक विपत्ति थपिए। २९ डिसेम्बर १९५३ मा उनका पुत्र विजयशमशेर दिल्लीस्थित नेपालका राजदूत रहँदै करेन्ट लागेर मृत्युवरण भए। बेङ्गलोरमै उनकी श्रीमतीको निधन भयो, र ‘चर्खारी महारानी’का रूपमा चिनिने अर्की छोरीले पनि त्यहीँ आत्महत्या गरिन्। समयक्रममा आर्थिक अभाव र दीर्घ रोगपीडासँग जुध्दै उनको उत्तरार्ध निर्धनता र एकान्तमा बितेको उल्लेख पाइन्छ।

व्यक्तिगत जीवन र मृत्यु

धार्मिक प्रवृत्तिका उनी एक छाक मात्र खाने बानीका हुनु; त्यसैले बिहानको भोजन समृद्ध हुने गरेको भनाइ छ। सन्तानमा शारदासम्शेर राणा, विजय शमशेर राणा, मोह भक्त राज्य लक्ष्मी, थगेन्द्र राज्य लक्ष्मी, रुपराज्य राज्य लक्ष्मी, लिला राज्य लक्ष्मी, महेन्द्र राज्य लक्ष्मी र शारदा राज्य लक्ष्मीको नाम उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०२४ पुस ২৩ गते बेङ्गलोरमा ८२ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE

@misc{ne_197,
  title = {मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}