माघे सङ्क्रान्ति

माघे सङ्क्रान्ति नेपालका धेरै समुदायले मनाउने वार्षिक पर्व हो, जसलाई मकर सङ्क्रान्ति वा माघी नामले पनि चिनिन्छ। यो माघ महिनाको पहिलो दिन पर्छ र सूर्यको मकर राशिमा प्रवेशसँग जोडिन्छ। यस अवसरमा तीर्थस्नान, देवपूजा, दान–पुण्य र घिउ, चाकु, तिलको लड्डु तथा तरुल खाने चलन व्याप्त छ। नेपालका प्रदेश, जाति र संस्कारअनुसार यो चाड फरक शैली र अर्थमा मनाइन्छ।

नाम, समय र ज्योतिषीय अर्थ

यस पर्वलाई मकर सङ्क्रान्ति, माघे सङ्क्रान्ति वा माघी भनेर सम्बोधन गरिन्छ। सौर्यमासको आधारले सूर्य धनुबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने दिन भएकाले यसको नामकरण मकर सङ्क्रान्ति भएको व्याख्या पाइन्छ। दक्षिणतिरबाट उत्तरतिर सूर्यको उदयबिन्दु सर्ने आरम्भको दिन मानिने भएकै कारण उत्तरायणको आरम्भसँग पनि जोडिन्छ। दिन लामो र रात छोटो हुँदै जाने जनविश्वास छ, यद्यपि आजकाल दिन लम्बिन सुरु हुने समय पुष ७ आसपासबाट नै देखिने भनाइ पनि उल्लेखित छ।

धार्मिक ग्रन्थ र मान्यता

भविष्य पुराण, विष्णुवचन र धर्मसिन्धुजस्ता ग्रन्थहरूमा यस दिन स्नान गरी घिउ, चाकु, तिलको लड्डु, साग, तरुल, वस्त्र र पानीको भाँडोसहित सिदा दान गर्नू पुण्यकारी बताइन्छ। ती पदार्थ स्वयं सेवन गर्दा शरीर पोषण भई निरोगी हुन्छ भन्ने विश्वास जोडिन्छ। महाभारतमा भीष्मले यिनै दिन परमगति रोजेको कथा भेटिन्छ। भगीरथले गङ्गालाई पृथ्वीमा अवतरण गराएको प्रसङ्ग पनि सोही दिनसँग सम्बद्ध गरिन्छ, त्यसैले प्रयाग र गङ्गासागरमा हुने स्नानलाई ‘महास्नान’ भनिने चलन छ।

पूजाआजा, भोजन र दान

सकाळै स्नान, मन्दिरदर्शन र घर–आँगन सफा गर्ने रिति प्रचलित छ। घिउ, चाकु, तिल र तरुलसहितका परिकार, साथै खिचडी खाने बानी व्यापक छ। गुरु, पुरोहित वा ब्राह्मणलाई टीका लगाई सिदा दान गर्ने चलन रहन्छ, जसमा घिउ–चाकु, तिलको लड्डु, तरुल र आवश्यक सामग्री अर्पण गरिन्छ। शिशिर ऋतुसँग मेल खाने तातोपन दिने झोलिला खाद्य पदार्थ प्रयोगले स्वास्थ्य लाभ हुने धारणा पनि जोडिन्छ।

काठमाडौँ उपत्यका र नजिकका मेला

उपत्यकाका नेवार समुदायमा यो ‘घ्यूचाकु सँल्हु’ नामले चिनिन्छ। चाकुमा तिल मिसाई लड्डु बनाइन्छ र बिहानै स्नान, देवपूजा तथा घरको विस्तृत सफाइ गरिन्छ। भक्तपुरको टौमढी टोलस्थित तिलमाधव नारायण मन्दिरमा विशेष पूजा, घिउ दलेर तिल चढाउने र चार दिनपछि प्रसाद वितरण गर्ने चलन छ। पनौतीमा मकर मेला लाग्छ, यस मेलाको सुरुआत लिच्छविकालका मानदेवसँग सम्बन्धित रहेको अनुमान स्रोतहरूमा भेटिन्छ।

पूर्व नेपालको रीत–रिवाज

पूर्वतर्फ इलामको माइबेनीमा माई र जोगमाई खोलाको संगमस्थलमा मेला लाग्छ, जहाँ परम्परागत धान नाच, चण्डी, बालन, संगिनी र मारुनीजस्ता नृत्यहरू देखिन्छन्। झापाको कन्काई नदीमा मकर स्नान, पाँच दिनसम्मको मेला र किराँत परम्पराअनुसार धान नाच प्रदर्शन हुने प्रचलन छ। सुनसरीको बराहक्षेत्रमा बिहानै स्नान गरी विष्णुको आराधना गरिन्छ र त्यस दिनको स्नान–पूजाले मोक्ष मिल्ने विश्वास गरिन्छ।

तराई–मिथिला संस्कार

तराई–मधेशको मिथिला क्षेत्रमा यो पर्व ‘तिला सङ्क्रान्ति’का रूपमा चिनिन्छ। घर–देवतालाई चढाइएपछि खिचडी, तिल र चिउराका लड्डु खाने, ब्राह्मण भोजन गराउने र तिल–साखरका लड्डु दान गर्ने परम्परा छ। ‘खिचडी पर्व’ र ‘तिलवाच्युरा’ भन्ने नामचलन पनि पाइन्छ। कन्याहरू ‘तुसारी’ र विवाहित महिलाहरू ‘पृथ्वी पर्व’ मनाउन थाल्ने उल्लेख छ। नवविवाहिततर्फ ‘जडाउर’ प्रथाअनुसार जाडोको लुगा र तिल/चिउराको कोसेली दुलहीको माइत पठाउने चलन देखिन्छ।

मध्य–पश्चिमका प्रचलन र थारूको माघी

नुवाकोटको तारूकामा माघ १ का दिन ‘तारूका गोरू मेला’ भव्य रूपमा हुन्छ, जहाँ गोरू जुधाइ प्रदर्शन गरिन्छ। पश्चिम भेगमा यो पर्व ‘चेलीत्यार’ नामले चर्चित छ, पुस मसान्तमा तरुल खनेर, कागलाई पहिला खान दिई, चेलीहरूलाई सेलरोटी र तरुलका पोका बाँड्ने चलन रहन्छ। कालीगण्डकी किनारको रूरू क्षेत्रमा रिडीको मकर मेलाले तीन दिन ‘जेठी, माइली, कान्छी सङ्क्रान्ति’का रूपमा धार्मिक भीड तान्छ, जहाँ कालीगण्डकी नदीमा स्नान र हृषिकेश मन्दिरको दर्शन गरिन्छ।

थारू समुदायमा ‘माघी’ सबैभन्दा ठूलो पर्व मानिन्छ। पुसको अन्तिम दिन ‘जिता मरना’ भन्दै घर–घरमा सुँगुर काट्ने, धमार गीत र मघौटा नाचसँगै रातभर रमाइने बानी छ। माघे दिन ‘माघ लहान’ भन्दै खोलानाला नुहाई फर्किएपछि दाल–चामल छोएर ज्येष्ठलाई ढोग गरी आशीर्वाद लिने, दोस्रो दिन खिचडी खाने (‘खिचरहवा’) र छोरीचेलीलाई ‘निसराउ’ उपहार दिने संस्कार चलनमा छ। दाङ–देउखुरी क्षेत्रका रिहार तातो कुण्ड, गोबरडिहाको बाघनाथ बाबा कुट्टी र कालापानीको कुण्डमा स्नान–पूजाले मनोकामना र रोगहेरचाहसम्बन्धी जनविश्वास जोडिएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “माघे सङ्क्रान्ति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). माघे सङ्क्रान्ति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_291,
  title = {माघे सङ्क्रान्ति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}