कालीगण्डकी नदी

कालीगण्डकी नदी नेपालको हिमाली क्षेत्र छिचोल्दै दिगो खोंच कोर्दै बग्ने प्रमुख नदी प्रणाली हो। यसलाई गण्डकी नामले पनि चिनिन्छ। नदीले कालो रङका कणयुक्त माटो प्रशस्त बोक्ने भएकाले “कालीगण्डकी” नाम प्रचलनमा आएको मानिन्छ। यस धारामा अवस्थित ठूलो जलविद्युत परियोजनाले राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीलाई सुदृढ बनाएको छ र सीमापार ऊर्जासँग पनि सम्बन्ध राख्छ।

नाम र नामकरण

कालीगण्डकीको वैकल्पिक नाम गण्डकी हो, तर कालो कणयुक्त निक्षेप प्रशस्त रहेकाले कालीगण्डकी नाम विशेष रूपमा प्रचलित छ। स्थानीय भू–आकृति र काठेखोलाहरूले बोक्ने कालो तलछटका कारण नदीको रङ र किनारका तहहरू प्रायः गाढा देखिन्छन्। यही विशेषताले नाम–पहिचानलाई बलियो बनाएको देखिन्छ।

उद्गम र प्रवाहमार्ग

नदीको उद्गम क्षेत्र तिब्बततर्फ पर्छ र धारो मुस्ताङ जिल्ला भित्रिएपछि प्रष्ट रूपमा चिनिन्छ। कागबेनी नजिक, मुक्तिनाथ मन्दिर क्षेत्रबाट बग्ने काग खोला र मुस्ताङ खोला मिसेपछि यसलाई कालीगण्डकी नामले सम्बोधन गरिन्छ। त्यसपछि धारो जोमसोम हुँदै तल झरिरहन्छ र विभिन्न उपत्यका तथा पहाडी भिरमा घुमाउरो मार्ग अपनाउँदै मध्यपहाडतर्फ पुग्छ।

भू–आकृति र कालीगण्डकी खोंच

यो नदीले विश्वमै विख्यात गहिरो खोंच उत्कीर्ण गरेको मानिन्छ, जसलाई कालीगण्डकी खोंच भनिन्छ। खोंचको पश्चिमछेउमा धौलागिरी (८१६७ मि.) र पूर्वछेउमा अन्नपूर्ण (८०९१ मि.) जस्ता शिखर उभिएका छन्। नदीको उपत्यका सतह करिब १३०० मि. देखि २६०० मि. आसपास रहन्छ, जसले शिखरहरूसँगको ठाडो उचाइभिन्नता करिब ५५०० मि. देखि ६८०० मि. जति बनाउँछ। यस भू–आकृतिक अन्तरले कालीगण्डकीलाई असाधारण खोंच–निर्माता नदीको रूपमा चिनाएको छ।

सहायक धाराहरू र प्रमुख संगम

खोंच क्षेत्रबाट बाहिरिएपछि नदीमा थुप्रै सहायक धाराहरू मिसिन्छन्। गलेश्वरतर्फ राहुघाट खोला, बेनीमा म्याग्दी खोला, कुश्मा नजिक मोदी खोला, रूद्रबेनीतिर बडी गाड तथा त्यसपछि आँधिखोला मिसिने उल्लेख पाइन्छ। नदी पूर्वतर्फ मोडिएर देवघाट पुगेपछि सेती गण्डकी र त्रिशुली नदीसँग भेटिन्छ र त्यहाँबाट बहने संयुक्त धारालाई नारायणी नदी तथा सप्तगण्डकी नामले चिनिन्छ।

किनारका बस्ती र तीर्थ–केन्द्र

कालीगण्डकी किनाराका प्रमुख बस्ती र शहरहरूमा लोमान्थाङ, जोमसोम, बेनी, बाग्लुङ, कुश्मा, फलेवास, पूर्तीघाट, सेतीबेनी, मिर्मी, रूद्रबेनी, रिडी, डेढगाउँ, देवघाट, नारायणघाट, रामपुर, चापाकोट र त्रिवेणी पर्दछन्। नदीले जोड्ने मुक्तिनाथ र देवघाट जस्ता तीर्थस्थानहरू हिन्दू तथा स्थानीय सांस्कृतिक अभ्यासका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। यो धारालाई शालिग्राम पाइने एकमात्र स्रोतका रूपमा वर्णन गरिन्छ, र रामपुर नगरपालिकाको वडा नं. १ मा शालिग्राम सङ्ग्रहालय रहेको उल्लेख छ।

जलविद्युत र पूर्वाधार

यस नदीमा अवस्थित कालीगण्डकी जलविद्युत आयोजना नेपालका ठूलो आयोजना–समूहमध्ये पर्छ, जसबाट १४४ मेगावाट विद्युत उत्पादन हुन्छ। उत्पादीत उर्जा बुटवलजस्ता केन्द्रीय नोड हुँदै राष्ट्रिय ग्रिडमा प्रवाहित गरिन्छ र आवश्यकताअनुसार भारततर्फ पनि प्रसारण गरिएको उल्लेख पाइन्छ। आयोजनाले स्थानीय पूर्वाधार उन्नतिमा सहयोग पुर्‍याएको छ; विशेषतः मिर्मी र बेल्टारी क्षेत्रका बाटोघाटो र दर्पुक–बेल्टारी पुल निर्माणमा योगदान गरिएको जनाइन्छ।

धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यटन महत्त्व

कालीगण्डकीले हिमाल, तीर्थ र वस्तीलाई एउटै प्राकृतिक मार्गले जोड्ने भएकाले यसको सांस्कृतिक उपस्थिति सशक्त छ। शालिग्राम, मुक्तिनाथ–देवघाट जस्ता पूजा–स्थलहरू र नदी–घाँटीको मनमोहक भू–दृश्यले तीर्थयात्रीदेखि पर्यटकसमेत आकर्षित गर्छन्। यसरी, जलस्रोत, आस्थाक्रम र भूपर्यटन तीनै पक्षमा नदीको प्रभाव महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कालीगण्डकी नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कालीगण्डकी नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80

@misc{ne_139,
  title = {कालीगण्डकी नदी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}