नेपाल सम्वत्

नेपाल सम्वत् नेपालमा विकसित राष्ट्रिय पात्रो प्रणाली हो, जसलाई संक्षेपमा ‘नेसँ’ भनिन्छ। यसको प्रवर्तनका नायक शङ्खधर साख्वाः ठानिन्छन्। भक्तपुरका राजा राघवदेवको आदेशअनुसार वि.सं. ९३६ (सन् ८७९ अक्टोबर २०) मा यसको आरम्भ गरिएको बताइन्छ। राजकीय प्रकृतिमा यो गणना चन्द्र शमशेरको कार्यकालसम्म चलनमा रहेपछि औपचारिक प्रयोजनमा क्रमशः ओझेल पर्‍यो, तर सांस्कृतिक जीवनमा यसको उपयोग कायम रहँदै आएको छ।

उत्पत्ति र प्रवर्तक

परम्पराअनुसार शङ्खधर साख्वाःले विपन्नको ऋण मोचन गराएको क्षणलाई स्मरणीय बनाउन नयाँ कालगणनाको थालनी गरिएको भनिन्छ। शासनको आज्ञापछि सुरू गरिएको सम्वत् देशको मौलिक पहिचानको सूचकका रूपमा कथित छ। आरम्भकालको मिति वि.सं. ९३६ र इस्वी ८७९ अक्टोबर २० का दिनसँग सम्बद्ध छ।

ऐतिहासिक कथनहरू

परम्परागत किवदन्तीमा दुई प्रमुख वृत्तान्त पाइन्छन्। एक अनुसार, साख्वाःले भित्र्याएको बालुवा चार दिनपछि सुनमा परिणत भयो र त्यो धन उनले ऋणी गरिबहरूलाई बाँडे, जसको फलस्वरूप सर्वसाधारण ऋणमुक्त भए। अर्को कथामा व्यापारी साथीसँगको ईर्ष्या र दरबारी उजुरीपछि राजाले सम्पत्ति कब्जा गरे; पछि निर्दोष सावित भएपछि सम्पत्ति फिर्ता पाएर उनले जनताको ऋण चुक्ता गर्न सहयोग गरे। दुवै वृत्तान्तले ऋणमोचनलाई नै सम्वत् आरम्भको प्रमुख प्रेरणा ठहराउँछन्।

राजकीय मान्यता र प्रशासनिक प्रयोग

यो सम्वत् चन्द्र शमशेरसम्म सरकारी कामकाजमा चलनमा रहेको उल्लेख भेटिन्छ। सन् २००७ मा बिपी कोइरालाको मन्त्रीपरिषद् मार्फत यसलाई नेपालको राष्ट्रिय सम्वत्का रूपमा घोषणा गरिएको भनिएको छ। आज औपचारिक प्रशासनिक पत्राचारमा सर्वत्र अनिवार्य छैन। तथापि नेवा: समुदायले चाडपर्व, संस्कारदेखि जन्मतिथि जस्ता धार्मिक–सांस्कृतिक क्रियाकलापमा निरन्तर उपयोग गरिरहेका छन्।

ललितपुर महानगरपालिकाले नेसं ११४० ‘दिल्ला २६’ (२०७७ साउन १) देखि न्यायिक मामिलाबाहेक अन्य पत्राचार र दैनन्दिन कार्यालयीन कागजातमा बिक्रम सम्वत्सँगै नेपाल सम्वत् पनि अनिवार्य राख्ने निर्णय गरेको छ। केही अभियानकर्ताले सरकारी निवेदन तथा चिठीपत्रमा नेपाल सम्वत् प्रयोग गर्ने चलनलाई प्रवर्द्धन गरिरहेका छन्।

कालगणना: चन्द्रमानक

चन्द्र चक्रमा आधारित सम्वत् नेसं १, इसं ८७९ अक्टोबर २०, कात्तिक शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरू भएको मानिन्छ। चन्द्रमानक नयाँ वर्ष म्ह पूजासँगै आरम्भ हुन्छ र सोही दिन भिंतुना र्यालि आयोजना हुने जनश्रुति छ। चन्द्र सभ्यता अनुसार एक औंशीदेखि अर्को औंशीसम्मको अवधीलाई एक महिना गनिन्छ। वर्षको लम्बाइ ३५४ देखि ३७८ दिनसम्म परिवर्तनशील हुन सक्छ।

कालगणना: सौर्यमानक

व्यावहारिकताका लागि सौर्यमासमा चल्ने मापदण्ड नेसं ११४१ बाट सुरू गरिएको भनिन्छ। यसले चन्द्रमानकमा मात्र भर पर्नुका कारण हुने चक्रगत असङ्गतिलाई सम्बोधन गर्न खोजिएको देखिन्छ। सौर्यमानक वर्ष कछला १ मा आरम्भ हुन्छ; यो दिन इस्वी पात्रोमा अक्टोबर २० र विक्रम सम्वत् सूचीकृत मितिमा कात्तिक ४ वा ३ पर्छ।

सौर्यमानक वर्ष साधारणतया ३६५ दिनको हुन्छ; ‘तँसा दिं’ अर्थात् अधिक वर्षमा ३६६ दिन गनिन्छ। पहिलो पाँच महिनामा ३०–३० दिन, छैटौँ महिनामा २९ दिन, सातौँदेखि बाह्रौँ महिनासम्म ३१–३१ दिन रहने व्यवस्था वर्णित छ। अधिक दिन परेको वर्षमा थपिएको दिन छैटौँ महिनामै समायोजित गरिन्छ।

महत्त्वपूर्ण घटनाहरू (नेपाल सम्वत् अनुसार)

• नेसँ ८८८ — गोर्खाली फौजले काठमाडौँ उपत्यका (तत्कालीन ‘नेपाल’) कब्जा।
• नेसँ ९२६ — भण्डारखाल पर्व।
• नेसँ ९६६ — कोट पर्व।
• नेसँ १०४८ — शुक्रराज शास्त्रीद्वारा पहिलो नेपाल भाषा व्याकरण प्रकाशित।
• नेसँ १०५० — गोर्खापत्रमा नेपाल सम्वत् समावेश।
• नेसँ १०५१ — गणेशलाल श्रेष्ठद्वारा ‘ग्वः आखःछि’ (नेपालभाषा वर्णमाला) प्रकाशित।
• नेसँ १०५४ — ९० सालको भूकम्प।
• नेसँ १०७१ — राणा शासनको अन्त्य।
• नेसँ १०७२ — विराट नेपालभाषा सम्मेलन।
• नेसँ १०७४ — उपत्यका बाहिर पश्चिमतर्फ पहिलो नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन, पोखरा।
• नेसँ १०८० — पञ्चायत शासन स्थापन।
• नेसँ ११११ — पञ्चायतपछि पहिलो संसदीय चुनाव।
• नेसँ ११२० — शङ्खधर साख्वाःलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा।
• नेसँ ११२१ — दरबार हत्याकाण्ड।
• नेसँ ११२८ — गणतन्त्र स्थापना।
• नेसँ ११४१ — नेपाल सम्वत् सौर्यमानक पात्रोको आरम्भ।

समसामयिक प्रवृत्ति र प्रसार

सौर्यमानक अंगीकारसँगै पात्रोको व्यवहारिक पक्ष मजबुत हुन थालेको दाबी गरिन्छ। विभिन्न व्यक्तित्व र सङ्घ–संस्थाले कार्यालयीन पत्राचारदेखि सामुदायिक आयोजनासम्म नेपाल सम्वत् प्रयोग विस्तार गर्ने प्रयास अघि बढाएका छन्। नेवा: समुदायका खलक, पुचः र गुठी क्षेत्रमा यसको निरन्तरता विशेषतः देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल सम्वत्।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल सम्वत्. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D

@misc{ne_302,
  title = {नेपाल सम्वत्},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}