आयुर्वेद

आयुर्वेद वैदिक ज्ञानपरम्पराबाट विकसित भएको चिकित्साशास्त्र हो, जसको मूल स्वरुप अथर्ववेदसँग सम्बद्ध मानिन्छ। यस परम्परामा मानव स्वास्थ्यलाई शरीर–मन–आत्माको समन्वयका रूपमा बुझिन्छ र रोगको मूल कारण त्रिदोष—वात, पित्त र कफ—को असन्तुलन ठानिन्छ। आयुर्वेदले जडीबुटी, भोजनशैली, योग, पञ्चकर्म र क्षारसूत्रसहितका विधि प्रयोग गरी अग्रिम संरक्षण र उपचार दुवैमा जोड दिन्छ। दक्षिण एसियामा यसका अभ्यासकर्ताहरू व्यापक छन्, र विश्वभर वैकल्पिक उपचारको रूपमा यसको परिचय फैलिँदो छ।

व्युत्पत्ति र परिभाषा

‘आयु’ र ‘वेद’ दुई शब्दको योगबाट ‘आयुर्वेद’ बनेको व्याख्या गरिन्छ। आयु भनेको देह, इन्द्रिय, मन र आत्माको संयुक्त अस्तित्व हो, र ‘वेद’ धातु ‘विद्’ बाट आएको ‘ज्ञान’ का अर्थमा लिइन्छ। यसरी आयुर्वेद शब्दले जीवनसम्बन्धी ज्ञान तथा दीर्घायुसँगै शारीरिक–मानसिक आरोग्य कायम राख्ने सिद्धान्तलाई जनाउँछ।

ऐतिहासिक विकास र परम्परा

यस परम्पराको आरम्भ इशापूर्व ३ हजारदेखि ५० हजार वर्षअगाडिदेखि भएको दाबी पाइन्छ। वैदिक आख्यानहरूमा सृष्टिकर्ता ब्रह्माबाट ज्ञान सुरु भई विभिन्न देव–ऋषि हुँदै मानव गुरुपरम्परामा आएको भनाइ छ, तर कस–कसैमार्फत कसरी प्रसारित भयो भन्ने विषयमा विभिन्न ग्रन्थहरू बीच मतभेद देखिन्छ। आयुर्वेदका आराध्यदेव धनवन्तरी समुद्रमन्थनको प्रसङ्गसँग जोडिन्छन्, र कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन धनवन्तरी जयन्ती मनाइन्छ। नेपालमा विसं १९७४ तिर नरदेवीस्थित आयुर्वेद चिकित्सा क्याम्पस स्थापना पश्चात् यो अवसर औपचारिक रूपमा मनाउन थालिएको र विसं २०५६ देखि यसै दिनलाई राष्ट्रिय आरोग्य दिवसका रूपमा मनाइने उल्लेख छ।

सिद्धान्त र उद्देश्य

आयुर्वेदका अनुसार देह त्रिदोष, सप्त धातु र मलको पारस्परिक क्रियाबाट सञ्चालित हुन्छ। प्रत्येक व्यक्तिमा एक वा दुई दोष प्रबल हुने मानिन्छ र चिकित्साले सोही प्रवृत्तिअनुसार रोग पहिचान र उपचार योजना बनाउँछ। देह पाँच महाभूतबाट निर्मित भएको अवधारणासँगै, यसको मुख्य दुई लक्ष्य छन्—स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्य संरक्षण, र रोगीको विकार शमन/निवृत्ति। पहिलोका लागि दिनचर्या, रात्रिचर्या, ऋतुचर्या र सद्वृत्त पालन सिफारिस गरिन्छ; दोस्रोका लागि रोगानुकूल विधि र औषधिको संयोजन अपनाइन्छ।

अङ्गहरूको स्वरूप

• शल्यतन्त्र: बाह्य घाउ–व्रण र कष्ट निवारणका शल्य उपायहरू।
• शालाक्यतन्त्र: नेत्र, कर्ण, नासिका, मुख र शिरसम्बन्धी रोगको उपचार।
• कायचिकित्सा: जठराग्नि–सम्बन्धित व्याधिदेखि सर्वाङ्गीन रोगहरूको चिकित्सापद्धति।
• भूतविद्या: अदृश्य शक्तिका प्रभाव मानिएका विकार शमनका शान्तिकर्म आदिको निर्देश।
• कौमारभृत्य: गर्भाधानदेखि प्रसूति र शैशव परिचर्या, बालरोग र पोषणसम्बन्धी उपाय।
• अगदतन्त्र: सर्प–कीट आदिका विष तथा तिनको निवारण विधि।
• रसायनतन्त्र: बल, स्मरणशक्ति र आरोग्य वृद्धिका लागि आहार–विहार र औषधिको प्रयोग।
• वाजीकरण: प्रजननसम्बन्धी विकार र तिनको उपचारका विधान।

प्रमुख ग्रन्थहरू

आयुर्वेदिक सिद्धान्तको मुख्य सङ्ग्रह वृहत्–त्रयीमा समेटिन्छ: चरक संहिता (कायचिकित्सा केन्द्रित), सुश्रुत संहिता (शल्यतन्त्र प्रमुख) र अष्टाङ्ग हृदय (आठै अङ्गको सङ्क्षिप्त संश्लेषण)। लघु–त्रयीमा माधव निदान (रोगनिर्णय–कक्षा), शाङधर संहिता (औषधि–विज्ञानमुखी) र भावप्रकाश (द्रव्यगुण) पर्दछन्। सुश्रुत संहिताको पातीय पाण्डुलिपि केशरमहल पुस्तकालयमा रहेको र यसलाई युनेस्कोले विश्वका ऐतिहासिक ग्रन्थ सूचीमा समेटेको उल्लेख पाइन्छ। केही ग्रन्थहरूमा लेखक–काल र परम्परागत हस्तान्तरणको विवरण फरक–फरक रूपले दिइएकाले स्रोतहरूमा मतभेद छ।

धार्मिक कृतिहरूमा सन्दर्भ

रामायणमा औषधीय पर्वत र संजीवनीजस्ता जडीबुटीका प्रसङ्ग, मृतक संरक्षणका चलन र वैद्य शब्दको प्रयोग उल्लेखनीय छन्। महाभारतमा अष्टाङ्ग–आयुर्वेदको चर्चा, धनवन्तरीको अवतरण र विषविज्ञानसम्बन्धी विवरण पाइन्छ; विभिन्न पात्रका रोग–लक्षण र उपचार प्रसङ्गहरू पनि उल्लेखित छन्। यस्ता काव्य–पुराणहरूले आयुर्वेदीय अवधारणाको सांस्कृतिक फैलावट देखाउँछन्।

उपचार पद्धतिहरू र समसामयिक प्रयोग

जडीबुटी संयोजन आयुर्वेदको आधारभूत माध्यम हो; उदाहरणतः कामलाजस्ता कलेजो–सम्बन्धी विकारमा भुइँअमला, कुटकी र कालमेघ, र मधुमेहमा करेला, विजयसार, चिराइतो तथा जामुनका बीजको प्रयोग बताइन्छ। योगलाई शारीरिक–मानसिक अनुशासनका रूपमा ग्रहण गरिँदा विभिन्न आसन र अभ्यास रोगानुकूल सिफारिस गरिन्छ, र सन २०१४ डिसेम्बर ११ मा संयुक्त राष्ट्रले जुन २१ लाई अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसका रूपमा मान्यता दिएको छ। पञ्चकर्म शोधनकेन्द्रित विधि हो जसमा वमन, विरेचन, शिरोधरा, अनुवासन वस्ती र निरुह समावेश गरिन्छ; औषधि सुरु गर्नु अघि शुद्धिकरण उपयुक्त मानिन्छ। क्षारसूत्र प्रविधि विशेषगरी पाइल्स, फिस्टुला, साइनस र दुष्टव्रणमा प्रयोग हुने बताइन्छ, र यसको उपयोग शल्यतन्त्रका परम्परामा सुश्रुतसम्म पु¥याइन्छ। नेपाल, भारत र श्रीलङ्कामा आयुर्वेद व्यापक रूपमा प्रचलित छ, र विश्वका विभिन्न भूभागमा वैकल्पिक चिकित्सा विधिका रूपमा यसको लोकप्रियता बढ्दो छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “आयुर्वेद।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). आयुर्वेद. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6

@misc{ne_395,
  title = {आयुर्वेद},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}