नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका

नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका लुम्बिनी प्रदेशको दक्षिण–पश्चिमी भागमा, बाँके जिल्लाको प्रमुख सहरका रूपमा रहेको स्थानीय तह हो। यो सहर भारतको रुपैडिया सीमा नजिक पर्छ र दुबै देशबीचको सिमापार व्यापारले यसको रणनीतिक महत्त्व बढाएको देखिन्छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्गको कोहलपुर चोकबाट करिब १६ किमि दक्षिणतर्फ सहर क्षेत्र विस्तार भएको छ। समुद्री सतहबाट करिब १५० मिटर उचाइमा बसेको यो स्थान गर्मी ऋतुमा उच्च तापमानका कारण पनि चिनिन्छ।

भूगोल र स्थान

नेपालगन्ज तराई भूभागमा फैलिएको सीमा–सहर हो, जसको केन्द्रीय भागमा वीरेन्द्र चोक पर्छ। धम्बोजी, त्रिभुवन चोक र बी.पी. चोक जस्ता क्षेत्रीय बजार–केन्द्रहरू सहरको आर्थिक जीवन्तता दर्शाउने बिन्दु हुन्। सहर र आसपासको समथर भू–आकृति, सीमासम्मको सहज पहुँच र राजमार्गसँगको दूरीले यातायात तथा आवागमनलाई सहुलियत दिएको छ।

प्रशासनिक विकास र संरचना

२०७१ मङ्सिर १६ मा साविकका उदयपुर, भवानियापुर, पिप्रहवा, जैसपुर, परस्पुर, इन्द्रपुर, खासकारकाँदो, वसुदेवपुर, मनिकापुर, पुरैना र पुरैनी गरी ११ गाविस गाभिएपछि तत्कालीन नगर क्षेत्र विस्तार गरियो। २०७३ फागुन २७ मा पुनः संरचनागत हेरफेर भई इन्द्रपुर क्षेत्र जानकी गाउँपालिकातर्फ विनिमयमा गयो र साविक हिरमिनिया गाविसको वडा नं. ७ नेपालगन्जतर्फ समावेश भयो। यी परिवर्तनपछि सहरको प्रशासनिक परिसीमन स्पष्ट पारिएको देखिन्छ।

ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य

जङ्गबहादुर राणाको अवधारणामा, नयाँ मुलुक फर्किएपछि नेपालगन्जलाई योजनाबद्ध सहरका रूपमा विकास गर्ने खाका बनाइयो। लखनउको व्यापारिक केन्द्र हजरतगन्जको मोडेललाई अनुकरण गर्ने सोचसँगै, सुब्बा सिद्धिमान राजभण्डारीलाई प्रारम्भिक अध्ययनको जिम्मेवारी दिइएको उल्लेख छ। त्यसपछि पद्मनाभ जोशीलाई बसोबास विस्तारको काममा खटाइयो, जसअनुसार त्रिवेणी चोकतर्फबाट दक्षिण जाने चौडा सडक र दुवैतर्फका घर–पसलले सहरको प्रारम्भिक ढाँचा बनेको वर्णन पाइन्छ।

त्यही समय काठ–व्यापार भारततर्फ निकासी गर्न काठमहल निर्माण गरिएको उल्लेख छ। हालको त्रिभुवन चोक आरम्भतिर ‘चोकबजार’का रूपमा परिचित थियो, जहाँ भन्सारसमेत सञ्चालन हुन्थ्यो र व्यापारीहरूका लागि आवासीय सुविधा मिलाइन्थ्यो। राणा शासनकालमा त्यहाँ जुद्धशमशेर राणाको सालिक राखिएको थियो, जुन २००७ सालतिरको जनआन्दोलनको प्रभावअघि सार्वजनिक प्रतीकका रूपमा ख्यात थियो। २०१६ सालमा नेपालगन्ज नगरपालिका गठन भएपछि उक्त सालिक हटाई ट्राफिक पोस्ट राखियो। २०२०/२१ सालतिर चोकमा त्रिभुवनको सालिक स्थापना भयो, जुन ०६२/६३ को परिवर्तनपछिको मधेसी आन्दोलनका क्रममा भत्काइएको उल्लेख छ।

अर्थतन्त्र र यातायात

नेपालगन्ज पश्चिम भेगको कारोबार केन्द्रका रूपमा विकसित भएको सहर हो। सिमापार व्यापार, शहरी बजार–केन्द्र र वित्तीय सेवाहरूले यस शहरको आर्थिक क्रियाशीलता निर्धारण गर्छन्। यहाँ नेपाल राष्ट्र बैंकसहित थुप्रै वाणिज्य तथा विकास बैंकका शाखाहरू सञ्चालनमा छन्। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग नजिकको स्थितिले सामान ढुवानी, यात्रु आवतजावत र क्षेत्रीय आपूर्ति सञ्जाललाई सुविधा पुर्‍याएको छ।

संस्कृति र समाज

सहर बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक संरचनामा उभिएको छ, जहाँ हिन्दु, मुसलमान, बौद्ध लगायत विविध समुदाय बसोबास गर्छन्। परम्परागत रूपमा सहअस्तित्व बलियो रहेको भनिए तापनि २०६३ सालतिर मधेस आन्दोलनको लहरमा पहाडी तथा मधेसी समुदायबीच झडप भई एक जनाको मृत्यु र थुप्रै घाइते भएको विवरण भेटिन्छ। सहरको मध्यभाग नजिक अवस्थित बागेश्वरी मन्दिर प्रख्यात धार्मिक तीर्थस्थल मानिन्छ। मन्दिर नजिकैको पोखरीबीच रहेको जुँगे महादेवको मूर्तिले धार्मिक–सांस्कृतिक विशेषता प्रकट गर्छ।

तापक्रम र जलवायु

यो सहर नेपालका सर्वाधिक गर्मी महसुस हुने स्थानमध्ये पर्छ। गर्मी ऋतुमा अधिकतम तापक्रम करिब ४२°से पुग्ने बताइन्छ। समथर भू–आकृति, न्यून उचाइ र सीमाक्षेत्रको खुला मैदानसँग जोडिएको जलवायु प्रणालीले गर्मीयामको तापघातलाई तीव्र बनाउने करतीहरू देखिन्छन्।

सार्वजनिक स्थल र चोक

धम्बोजी, त्रिभुवन चोक, वीरेन्द्र चोक र बी.पी. चोक जस्ता नाडीजस्ता स्थलहरू सहरको दैनिक कारोबारका मुख्य थलो हुन्। महेन्द्रपार्क, सानो चिडियाखाना र रानीतालाउ स्थानीय बासिन्दा तथा आगन्तुकका लागि विश्राम र घुमफिरका आकर्षण मानिन्छन्। यी स्थलहरूले सहरको सामाजिक गतिविधि र सार्वजनिक जमघटका परिवेशलाई निरन्तरता दिन्छन्।

जनसांख्यिकता र वडागत अवस्थिति

वडागत अभिलेखको योगफलअनुसार कुल क्षेत्रफल करिब ८५.९४ वर्ग कि.मी. र जनघनत्व करिब १,९१३.४७ व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मी. देखिन्छ। कुल जनसंख्याबारे २०७८ सालको जनगणनामा १,६४,४४४ उल्लेख भए पनि एक ठाउँमा ‘जानकी गाउँपालिका’ नामसमेत देखिएकाले पाठ–स्रोतबीच आंशिक असंगति रहेको देखिन्छ। घरधुरी संख्याबारे पनि ३४,५६५ र १०,५९२ भन्ने अलग–अलग तथ्य देखिन्छन्; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

स्थानीय नेतृत्व

२०१६ सालमा नगरपालिका गठन भएपछि नगरप्रमुखको जिम्मेवारी क्रमशः मूलचन्द्र आजाद (स्वर्गीय), कृष्णजङ्ग शाह (स्वर्गीय), गीता राणा, नेमबहादुर शाक्य (स्वर्गीय), पूर्णमान आजाद, महावीरप्रसाद गुप्ता (स्वर्गीय), सफिक अहमद सिद्धिकी (स्वर्गीय), विजयकुमार गुप्ता, धवलशम्शेर राणा र रमेश अर्यालले सम्हालेको विवरण भेटिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_106,
  title = {नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}