नेपालको मूर्तिकला

नेपालको मूर्तिकला साना धार्मिक प्रतिमाहरूमा निपुणता, र काँसा तथा ताम्र मिश्रधातुका कृतिहरूका लागि प्रसिद्ध छ। नेवार समुदायका कलाकारहरूले लामा समययता सूक्ष्म धातु मूर्ति बनाउँदै आए, जसका नमूनाहरू भारत र तिब्बतमा शताब्दीयौंदेखि पठाइन्थे। बाँकी रहेका कृतिहरू प्रायः हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्म सम्बन्धित विषयवस्तुमा केन्द्रित छन्।

सामग्री, रूप र प्रविधि

नेपाली मूर्तिकलामा काँसा/ताम्र मिश्रधातु प्रमुख माध्यम हो, तर काठका नमूनाहरू पनि उल्लेख्य छन्। साना आकारका प्रतिमाहरू धेरै संरक्षणमा देखिए पनि, नेपालमा काठ र धातु दुवैका ठूला रूपहरू पनि पर्याप्त पाइन्छन्। काठका कामहरू प्रायः वास्तु–तत्वसँग जोडिएका हुन्छन्, जसमध्ये नेवार झ्यालजस्ता विस्तृत काष्ठाङ्कन प्रमुख उदाहरण हुन्। प्रविधिक रूपमा ढालाइमा प्रगति, वस्त्र र गहनाका सूक्ष्म अङ्कन, र तान्त्रिक विचारमा आधारित विषयवस्तु प्रयोग गरिएको देखिन्छ।

शैली र प्रतीकविज्ञान

नेपालको मूर्तिकलाले भारतीय कलाका प्रभावहरू ग्रहण गरेको देखिन्छ, विशेषतः गुप्त साम्राज्य र पाल साम्राज्यका कलात्मक परम्पराहरूबाट। आइकनोग्राफीमा हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्मका देव–देवी र ऐतिहासिक/धार्मिक व्यक्तित्वहरू मुख्य विषय बने। यी दुई धार्मिक परम्पराहरू नेपाली क्षेत्रमा दीर्घकालदेखि सहअस्तित्वमा रहेकाले, विषयवस्तु र शैलीमा पारस्परिक सान्दर्भिकता प्रकट हुन्छ।

लिच्छवी काल

लिच्छवी काल सन् ४००–७५० को आसपास मानिन्छ र यो चरण नेपाली मूर्तिकलाको प्रारम्भिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण ठहरिन्छ। मानदेवद्वारा निर्माण गरिएको बामन त्रिविक्रमलाई नेपालको सबैभन्दा पुरानो मूर्तिकला मानिन्छ। यसै कालका कृतिहरूमा चाङ्गुनारायण मन्दिर परिसरका प्रतिमाहरू, पालाँचोक भगवतीको मूर्ति, र बुढानिलकण्ठका नमूनाहरू उल्लेख गरिन्छ।

मल्ल काल

मल्ल कालका शासकहरूले बौद्ध र हिन्दू दुवै परम्परालाई संरक्षण दिए, जसले दुवै प्रकारका प्रतिमाशास्त्रलाई उन्नति दियो। यस अवधिमा गणेश, शिव, विष्णु, सूर्य, लक्ष्मी, सरस्वती र गौतम बुद्ध आदि देवताका कृतिहरू व्यापक रूपमा सिर्जना भए, साथै राजा तथा अन्य व्यक्तिसम्बन्धी आकृतिहरू पनि प्रचलित रहे। प्रविधिमा ढालाइको उन्नति र वस्त्र–गहना सूक्ष्माङ्कन जस्ता विशेषता थप सुदृढ भए।

क्षेत्रीय आदानप्रदान र निर्यात

नेपाली धातु मूर्तिकलाले हिमालयपारसमेत ठोस प्रभाव पारेको मानिन्छ। नेवार शिल्पीहरूको विशेषज्ञता कारण साना काँस/ताम्र मिश्रधातुका प्रतिमाहरू भारत र तिब्बतमा दीर्घकालसम्म पठाइएका थिए। सन् १२७८ मा धातु शिल्पीहरूको एउटा टोली तिब्बततर्फ पठाइयो, जसको नेतृत्व अरानिकोले गरे। सहभागीकर्ता संख्या बारे ६० वा ८० हुने मत पाइन्छ; यसपछि उनी कुबलाई खानको दरबारसम्म पुगे र त्यहीँ बसेको उल्लेख छ।

संरक्षण र तुलनात्मक सन्दर्भ

जलवायु र ऐतिहासिक परिस्थिति कारण बचेका नमूनाहरू प्रायः साना आकारका देखिन्छन्, यद्यपि नेपालमै ठूला काठ र धातु मूर्तिहरू पनि प्रशस्त अवलोकनयोग्य छन्। भारततर्फ यस्ता ठूला नमूनाहरू कम जोगिएको बताइन्छ, र मन्दिरहरूमा रहेका धातु मूर्तिकलाका संग्रहहरू विशेष रूपमा बाँकी छन्। यस तुलनाले नेपालस्थित सामग्री–विविधता र संरक्षण–स्थिति दुवैलाई अलग पहिचान दिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको मूर्तिकला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालको मूर्तिकला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_333,
  title = {नेपालको मूर्तिकला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}