नेपालको भूगोल

नेपालको भूगोल दक्षिण एशियाको भूपरिवेष्ठित संरचनामा पर्ने नेपाल को भूरूप, जलवायु र भूमि-आवरणको समष्टि प्रस्तुति हो। देशको लम्बेतान आकार पूर्व–पश्चिम करिब ८८५ किलोमिटर तन्किएको छ, जबकि उत्तर–दक्षिण चौडाइ सामान्यतः १५० देखि २५० किलोमिटरको बीचमा सीमित छ। कुल क्षेत्रफल १,४७,१८१ वर्ग किलोमिटर रहेको यो भूभाग उत्तरतर्फ चीनको तिब्बत र अरू तीन दिशातर्फ भारतसँग जोडिएको छ, जहाँ पश्चिम बङ्गालको साँघुरो सिलिगुडी गलले नेपाललाई बङ्गलादेशबाट अलग पार्छ।

तराई

दक्षिणी तराई समथर मैदान हो, जसको उचाइ सामान्यतः समुद्री सतहबाट करिब ५०० फिटसम्म पुग्छ। चुरे, महाभारत पर्वत र हिमालयबाट बग्ने नदीहरूले बर्सेनि बुकुलिएको अवसादन थोपार्दै यो मैदान निर्माण गरेका हुन्। यसको चौडाइ साधारणतया २५–२६ माइल मानिन्छ, पूर्वतर्फ फराकिलो र पश्चिमतर्फ साँघुरो प्रवृत्ति पाइन्छ। चुरेका अवशिष्ट पहाडले भागबाहेक तराईलाई पूर्व, मध्य र पश्चिम तीन भागमा देखिन्छ, जहाँ झापाको केचनकवल देशको सबभन्दा होचो थलो हो। देशको करिब १७% भूमि तराईमा पर्दछ, तर जनसङ्ख्याको करिब ५०.२% यहाँ बसोबास गर्छ। जनघनत्व २०५८ मा प्रति वर्ग किलोमिटर १७५ भन्दा माथि र २०६८ को प्रारम्भिक तथ्याङ्क अनुसार करिब १८१ रहेको उल्लेख छ। यहाँ तापक्रम उच्च, वर्षा र माटो कृषि अनुकूल र यातायात तथा उद्योगका सुविधा केन्द्रित छन्। स्थानीय समुदायमा मेचे, सतार, धिमाल, थारू, राजपूत, कायस्थ र मुसलमान उल्लेख्य छन्।

चुरे र भावर

दक्षिणी समथर भूमिबाट उत्तरतिर उठेका कोमल पहाडी शृङ्खलाहरूलाई चुरे पर्वत भनिन्छ, जसलाई भारतमा शिवालिक पनि भनिन्छ। यो शृङ्खला पूर्व इलामदेखि पश्चिम कञ्चनपुरसम्म, करिब ३७ जिल्लामा फैलिएको बताइन्छ। चुरे फेद र तराईको मैदानी भागबीच क्रमशः भिरालो झुकाव भएको भाग भावर हो, जसको लम्बाइ करिब ४ कोष र उचाइ ५००–१००० फिट दायरा भित्र पर्छ। ढुङ्गा, कङ्कड र बालुवाको निक्षेपले बनेको भावर क्षेत्रमा साना नदीहरू सतहमुनि हराउने, घना सालसहितका जङ्गल र अन्तर्राष्ट्रियमहत्त्वका वन्यजन्तुका बासस्थान पाइन्छ; कृषि अनुकूल नहुँदा मानवीय बसोबास न्यून छ।

दुन (भित्री मधेश)

चुरे र महाभारतबीचका समथर बेसीहरू दुन नामले चिनिन्छन्, जसले देशको करिब ८% भूभाग ओगट्छन्। सरदर उचाइ करिब २००० फिट भएको यस क्षेत्रमा चितवन र दाङ देउखुरी मुख्य रूपमा विस्तृत छन्। राप्ती र बबई नदी जस्ता नदीले भू-आकृति सिँचाइअनुकूल बनाएका छन्। अन्न उत्पादनमा तराईपछि दोस्रो महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ; उद्योग, व्यापार र खाद्य बालीका लागि पनि यसको योगदान उल्लेख्य छ। गैँडाजस्ता दुर्लभ जनावरको मुख्य बासस्थान चितवनको जङ्गलमा रहेको बताइन्छ। औलो उन्मूलनपछि जनचाप बढ्दा वन क्षेत्र घटेको सन्दर्भ पनि जोडिन्छ; थारू र माझी प्रमुख आदिवासी हुन्।

महाभारत पर्वत र मध्य भू-भाग

पूर्व–पश्चिम समानान्तर फैलिएको महाभारत पर्वत ५०००–१०,००० फिट उचाइमा रहन्छ र मध्य पहाडी भागलाई प्राकृतिक रक्षा र हिमाली हावाबाट आड दिन्छ। केही भागहरूमा हिउँदमा मात्र हिमपात हुन्छ; कोणधारी र मिश्रित वन व्यापक छन्। उत्तर ढाल प्रायः ठाडो र दक्षिण ढाल अपेक्षाकृत कम ठाडो देखिन्छ; कुल जनसङ्ख्याको करिब ५२% दक्षिणी ढालमा बसोबास गर्ने उल्लेख छ। काठमाडौँ र पोखरा उपत्यकाजस्ता मध्यक्षेत्रका बेसी र टारहरू २०००–३००० फिट उचाइमा, ६०–८० किलोमिटर चौडाइका साथ, स्थानीय पानी अभावका कारण बस्तीको संरचनामा भिन्नता देखिन्छ।

भोट प्रदेश र मुख्य हिमालय

मनाङदेखि पश्चिम, मुख्य हिमालयभन्दा उत्तरतर्फको शुष्क उपत्यकालाई भोट प्रदेश भनिन्छ, जहाँ १८,०००–२२,००० फिट उचाइका शृङ्खला, वर्षा-छायाँको प्रभाव र शीत मरुभूमि किसिमको जलवायु पाइन्छ। गर्मीयाममा केही घाँसे मैदानमा गोठालो प्रचलित छ। मुख्य वा महान् हिमालय ब्रह्मपुत्रदेखि सिन्धुसम्म फैलिएको दीर्ध चाप हो, जसलाई काट्दै सिन्धु, सतलज र ब्रह्मपुत्रजस्ता नदीहरू बग्छन्; काली, सेती, भेरी, गण्डकी र अरुण आदिको उद्गम पनि यहीँतिर पर्छ।

हिमाली शिखरहरू

• सगरमाथा — ८,८४८.८६ मिटर (२९,०३१.६९ फिट)
• कञ्चनजङ्घा — ८,५८६ मिटर (२८,१६९ फिट)
• ल्होत्से — ८,५१६ मिटर (२७,९४० फिट)
• मकालु — ८,४६२ मिटर (२७,७६२ फिट)
• चोयु — ८,२०१ मिटर (२६,९०९ फिट)
• धौलागिरी — ८,१६७ मिटर (२६,७९५ फिट)
• मनास्लु — ८,१६३ मिटर (२६,७५९ फिट)
• अन्नपूर्ण — ८,०९१ मिटर (२६,५४५ फिट)

हावापानी

जलवायु वर्गीकरणका दृष्टिले नेपाल मनसुनी प्रणालीमा पर्छ, तर उचाइ र धरातलीय भिन्नताले थुप्रै पेटी छुट्टिन्छन्। ४००० फिटसम्मको तल्लो पेटीमा उष्ण मनसुनी स्थितिहरू देखिन्छन्, जहाँ गर्मी उच्च (औसत करिब ३८° से., पश्चिममा ४३° से. सम्म) र हिउँद करिब १५° से. रहन्छ; स्वास्थ्योपयोगीता सीमित मानिन्छ। ४०००–७००० फिटको न्यानो समशीतोष्ण पेटी तुलनात्मक रूपमा स्वास्थ्यकर छ; यहाँ गर्मी करिब २०° से. र जाडो करिब ५° से. पुग्छ, र पोखरा क्षेत्र अत्यधिक वर्षा हुने स्थानका रूपमा चिनिन्छ। ७०००–११,००० फिटमा ठण्डा समशीतोष्ण अवस्था रहन्छ, जहाँ गर्मी छोटो र चिसो दीर्घ, वर्षा करिब १०० से.मी. पुग्छ। ११,०००–१६,००० फिटको लेकाली क्षेत्रमा वर्षाको स्वरूप हिमपात भएर आउँछ, कृषि सम्भावना न्यून र पशुपालन मौलिक पेशा हो। १६,००० फिटभन्दा माथि ध्रुवीय-स्वरूपको हिमाली जलवायु रहन्छ, जहाँ तापक्रम दीर्घकालीन रूपमा शून्यभन्दा तल रहन्छ।

भूमि-आवरण र उपयोग

सन् २०१० का आँकडाअनुसार, वनले करिब ५७,५३८ वर्ग किलोमिटर (३९.०९%) भूभाग ढाकेको छ, जसमा चौडा पातीका खुला/बन्द वन करिब २१,२०० वर्ग किलोमिटर (१४.४%) छन्। कोणधारी वन करिब ८,२६७ वर्ग किलोमिटर (५.६२%) रहेको उल्लेख छ। कृषि योग्य वा व्यवस्थित भूमि करिब ४३,९१० वर्ग किलोमिटर (२९.८३%) फैलिएको छ। पहाडी क्षेत्र करिब २९.५% भौगोलिक अंश लिएर उभिएको छ, जसमा करिब १९,७८३ वर्ग किलोमिटर खेतीयोग्य/व्यवस्थित, २२,६२१ वर्ग किलोमिटर प्राकृतिक वा अर्ध-प्राकृतिक वनस्पति र करिब २०० वर्ग किलोमिटर कृत्रिम सतह छन्। तराईमा खेतीयोग्य जमिनको हिस्सा उच्च (करिब १४,१०४ वर्ग किलोमिटर) र प्राकृतिक/अर्ध-प्राकृतिक आवरण तुलनात्मक रूपमा न्यून छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको भूगोल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालको भूगोल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B2

@misc{ne_144,
  title = {नेपालको भूगोल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}