नालापानीको लडाइँ

नालापानीको लडाइँ सन् १८१४ मा देहरादुन छेउको नालापानी–खलङ्गा किल्ला क्षेत्रमा भएको ऐतिहासिक युद्ध हो। यसमा नेपाली सेनाले इस्ट इन्डिया कम्पनीका फौजसँग कडा प्रतिरोध गरेको उल्लेख पाइन्छ। अमरसिंह थापाले क्षेत्रको सुरक्षा जिम्मा बलभद्र कुँवरलाई दिए, र उनी नेतृत्वमा गोर्खालीहरूले भीषण आक्रमणसमक्ष पनि किल्ला दीर्घकाल सम्हाले। अंततः पानीको स्रोत रोकिन पुगेपछि किल्ला खाली गर्नुपर्‍यो, तर यो लडाइँले नेपाली वीरताको गहिरो छाप छोड्‍यो।

पृष्ठभूमि र समयरेखा

नेपाली इतिहासका वर्णनअनुसार सन् १८१४ अक्टोबर २२ मा जनरल गिलेस्पी आफ्ना फौजसहित देहरादुन प्रवेश गरेका थिए। देहरादुन नियन्त्रण गर्ने उद्धेश्य विफल पार्न अमरसिंह थापाले खलङ्गा–नालापानी क्षेत्रमा सुरक्षाको खटाइ गरे। वि.सं. कात्तिक ८ मा अङ्ग्रेजी फौज देहरादुन पुगेको, कात्तिक १० मा नालापानीतर्फ प्रथम भिडन्त भएको, र कात्तिक १७ मा दोस्रो ठूला आक्रमणसमेत चलेको उल्लेख छ।

नेपाली पक्षको तयारी

रक्षात्मक बेस किल्लाको उच्च थाममा थियो, जहाँ बलभद्र कुँवरले करिब ६०० व्यक्ति—नेपाली सिपाहीसँगै स्थानीय महिला र बालबालिका—सहित प्रतिरक्षा सुदृढ पारे। हतियार क्षेत्रमा उनीहरूकहाँ केही तोप, भरुवा बन्दुक, ढुङ्गा–मुढा, खुकुरी, धनुष–बाण र भालाको प्रयोग भएको वर्णन छ। उपकरण र जनशक्ति सीमित भए पनि किल्लाको उचाइ र अनुशासित रक्षा व्यवस्थाले प्रारम्भिक चरणमा ठूलो प्रभाव पारेको थियो।

अङ्ग्रेजी फौजका आक्रमण

अक्टोबर ३० का दिन जनरल गिलेस्पीले ३,५०० भन्दा बढी सैनिक परिचालन गरी किल्लामाथि ठूलो आक्रमण चलाए। त्यस प्रहारमा अङ्ग्रेज पक्षका थुप्रै अधिकृत र जवान मारिन पुगे, जसमा लेफ्टिनेन्ट एलिससमेत परेको उल्लेख छ। पहिलो प्रयास असफल भएपछि पुनः आक्रमण हुँदा स्वयं गिलेस्पीको मृत्यु भयो, र विखण्डित फौजको कमान्ड कर्नल माँबीले सम्हाले। उनका पटक–पटकका धावा पनि परास्त भएपछि प्रत्यक्ष हमला साटेर अन्य उपाय अपनाइयो।

घेराबन्दी, पानीको मुहान रोकावट र किल्ला त्याग

प्रत्यक्ष धावाबाट अपेक्षित नतिजा नआएपछि अङ्ग्रेज फौजले किल्लाभित्रको पानीको स्रोत बन्द गरियो। तोप–गोलाबारी जारी रहँदा भीत्रिय पक्षमा पानीको अभावले गम्भीर संकट निम्तियो। बाँकी बलको ज्यान जोगाउने निर्णायक सोचाइबाट बलभद्र कुँवरले किल्ला खाली गर्ने निर्णय लिए, र सन् १८१४ नोभेम्बर ३० मा करिब ७० जना साथीसहित बाहिरिए। त्यसपछि मात्र अङ्ग्रेजी फौज खलङ्गा किल्लासम्म प्रत्यक्ष प्रवेश गर्न सक्षम भयो।

क्षति र हताहत

स्रोतका विवरणअनुसार दोस्रो ठूलो लडाइँमा अङ्ग्रेज पक्षका ८ जना “सेनापति” तथा १,०००–१,२०० सिपाही “परे”, र १,७००–१,८०० सिपाही घाइते भए। प्रारम्भिक आक्रमणहरूमा पनि अङ्ग्रेजी अधिकृत र जवानको उल्लेख्य क्षति भएको बताइन्छ। नेपाली पक्षको संख्यागत क्षतिबारे यथार्थ अङ्क खुलाइएको छैन; किल्ला त्याग्दा साथमा ७० जति मात्र बाँकी रहेको भनिएको छ।

स्मारक र ऐतिहासिक स्मृति

युद्धपश्चात् अङ्ग्रेज पक्षले नेपाली पराक्रमको कदर गर्दै देहरादुनस्थित सहस्त्रधार रोडमा एक स्मारक निर्माण गरेको भनिएको छ। शिलालेखमा “हाम्रा वीर शत्रु बलभद्र र उनका वीर गोर्खालीहरू” लाई सम्मान अर्पण गरिएको उल्लेख छ, र स्मारक भारतीय पुरातत्त्व विभागको संरक्षणमा रहेको बताइन्छ। यस्तो स्वरूपको प्रशंसात्मक स्मारक विश्वमा दुर्लभ उदाहरण मानिएको दाबी भेटिन्छ।

स्थान र महत्त्व

खलङ्गा–नालापानी क्षेत्र आजको उत्तराखण्ड राज्यअन्तर्गत पर्ने देहरादुन वरिपरि पर्छ, हालको भारतभित्र अवस्थित। यस भू–स्थानिक परिवेशमै किल्ला पहाडको उचाइमा रहेको कारण प्रारम्भिक रक्षा प्रभावकारी ठहरिएको देखिन्छ। स्थल स्वयं नेपाली इतिहासमा सिमाना–रक्षा, साहस र अनुशासनको प्रतीकका रूपमा सम्झिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नालापानीको लडाइँ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B2%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%81। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नालापानीको लडाइँ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B2%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%81

@misc{ne_174,
  title = {नालापानीको लडाइँ},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B2%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%81}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}