नरभूपाल शाह

नरभूपाल शाह (नेपाली: नरभूपाल शाह; वि.सं. १७५४ – १८०० चैत २१) गोर्खा राज्यका राजा थिए जसले वि.सं. १७७३ देखि मृत्युसम्म शासन गरे। उनी शाह वंशका सदस्य, युवराज वीरभद्र शाहका छोरा र राजा पृथ्वीपति शाहका नाति थिए। उनको शासनकाल समृद्ध व्यापारिक सहर नुवाकोटमाथिको असफल सैन्य अभियानका लागि स्मरणीय छ, जुन पछि उनका छोरा पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानको पहिलो प्रमुख विजय बन्यो।

प्रारम्भिक जीवन र राज्यारोहण

नरभूपाल शाहको जन्म वि.सं. १७५४ मा गोरखा दरबारमा युवराज वीरभद्र शाह र उनकी पत्नी मालिकावती देवीको पुत्रका रूपमा भएको थियो। उनका हजुरबुबा पृथ्वीपति शाह एक सक्षम राजा थिए जसले राज्यको सीमाना सुदृढ गरेका थिए र चौबिसे राज्यहरूको अराजक राजनीतिबीच आफ्नो स्वतन्त्रता कायम राखेका थिए। नरभूपालका पिताको मृत्यु पृथ्वीपतिभन्दा पहिले भएको थियो, त्यसैले वि.सं. १७७३ मा वृद्ध राजाको मृत्यु भएपछि युवा नरभूपाल राजा बने। उनको सोही वर्ष औपचारिक राज्याभिषेक गरियो र उनले गोरखालाई भूपरिवेष्ठित, विपन्न अवस्थाबाट बाहिर निकाल्ने उद्देश्यले विस्तारवादी नीति अवलम्बन गरे।

शासनकाल र सैन्य अभियान

आफ्नो शासनकालको सुरुदेखि नै नरभूपाल शाहले गोरखाको प्रभाव बढाउन र तिब्बत तथा दक्षिणी मैदानसँगको व्यापारिक मार्गमा पहुँच स्थापित गर्न प्रयास गरे। उनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सैन्य अभियान नुवाकोटमाथिको आक्रमण थियो, जो त्रिशूली नदी उपत्यका र प्रमुख हिमालपारीय व्यापार मार्गलाई नियन्त्रण गर्ने एक रणनीतिक किल्ला-सहर थियो। वि.सं. १७९४ मा, उनले गोर्खाली सेना नदी पारी पठाए, तर कान्तिपुरका मल्ल वंशसँग सन्धिबद्ध स्थानीय रक्षकहरूको कडा प्रतिरोधका कारण यो अभियान असफल भयो। यस हारले गोरखालाई ठूलो हर्जाना तिर्न बाध्य बनायो र उनीहरूको विस्तारलाई केही समय रोकिदियो।

यस असफलताका बाबजुद, नरभूपालले पछिल्ला वर्षहरू गोरखाका किल्लाहरू बलियो बनाउने, स्थायी सेना सङ्गठित गर्ने र छिमेकी राज्यहरूसँग वैवाहिक सम्बन्ध जोड्ने काममा प्रयोग गरे। उनले राजनीतिक सन्धि सुरक्षित गर्न धेरै विवाह गरे, जसमा पाल्पाका सेन राज्यबाट आएकी चन्द्रप्रभावती देवी र श्रीनगरका राजपूत परिवारकी कौशल्यावती देवीसँगको विवाह समावेश थिए। यी सम्बन्धहरूले सम्भावित शत्रुहरूलाई तटस्थ पार्ने र हतियार तथा अन्नको नियमित आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य राखेका थिए।

परिवार

नरभूपाल शाहका धेरै छोरा थिए, जसमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध उनका जेठा छोरा पृथ्वीनारायण शाह थिए, जसको जन्म वि.सं. १७७९ पुसमा कौशल्यावती देवीबाट भएको थियो। उनले व्यक्तिगत रूपमा पृथ्वीनारायणको शिक्षाको निगरानी गरे र राजकाज, युद्धकला र कूटनीतिको प्रशिक्षण दिए। अन्य उल्लेखनीय छोराहरूमा पश्चिम क्षेत्रको एक भाग शासन गर्ने वृन्दाकेशर शाह; दलमर्दन शाह, जो एकीकरण अभियानकै दौरान केही समयका लागि ललितपुरका राजा बने; र महोद्दमकीर्ति शाह, सुरप्रताप शाह तथा दलजित शाह समावेश छन्, जसले आफ्ना दाजुको नेतृत्वमा सैन्य भूमिका खेले।

मृत्यु

नरभूपाल शाहको मृत्यु वि.सं. १८०० चैत २१ मा गोरखामा भयो। मृत्यु शय्यामा, उनले युवा पृथ्वीनारायणलाई नुवाकोट कब्जा गर्ने र पहाडी राज्यहरूलाई एकीकृत गरी एक हिन्दू राज्यको स्वप्न पूरा गर्न आग्रह गरेको भनिन्छ। पृथ्वीनारायण उनको उत्तराधिकारी बने र एक वर्षभित्रै नुवाकोटमा सफल आक्रमण गरी नेपालको एकीकरणको सुरुवात गरे।

विरासत

यद्यपि उनको आफ्नो सैन्य महत्त्वाकांक्षा धेरै हदसम्म अपूरो रह्यो, नरभूपाल शाहले आफ्ना छोराको नेतृत्वमा गोरखा राज्यको नाटकीय विस्तार सम्भव बनाउने प्रशासनिक र सैन्य आधार तयार पारे। उनलाई एक दृढ सङ्कल्पी भए पनि पूर्ण रूपमा सफल नभएका शासकका रूपमा स्मरण गरिन्छ, जसले शाह वंशलाई भविष्यमा आधुनिक नेपालको सम्पूर्ण भूभागमाथि प्रभुत्व जमाउने तयारीमा लगाए।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नरभूपाल शाह।” नेपाली विश्वकोश, २९ अक्टोबर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नरभूपाल शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9

@misc{ne_672,
  title = {नरभूपाल शाह},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}