घरपालुवा चौरी गाई

घरपालुवा चौरी गाई लामो रौँ र शीत प्रदेशअनुकूल देहयोजनाका कारण चिनिने बोभाइन समूहको घरपालुवा जनावर हो। स्रोतहरूमा यसको प्रचलित नाम याक उल्लेख छ, जसको वैज्ञानिक नाम Bos grunniens दिइएको छ। यस प्रजाति उच्च भूभागमा बसोबास गर्ने समुदायसँग निकट सम्बन्धित छ र हिमाली भेगमा उपयोगितामूलक पशुका रूपमा स्थापित गरिएको पाइन्छ।

वर्गीकरण र नामावली

यो जनावर गाइबस्तु समूहअन्तर्गतको बोभाइन समुहमा राखिन्छ, जसमा गाइ र गोरु जस्ता नजिकका पशुहरू पर्दछन्। वैज्ञानिक साहित्यमा यसलाई Bos grunniens नामले चिनाइन्छ। तिब्बती भाषामा भालेका लागि “གཡག” (yak) र पोथीका लागि “གནག” (वयली: gnag) प्रयोग हुने उल्लेख गरिएको छ। यी नामावलीले स्थानीय भाषिक परम्परा र पशु–लिङ्ग पहिचान दुवैलाई सूचित गर्छन्।

भौगोलिक वितरण

यस प्रजातिको मूल फैलावट दक्षिणी मध्य एसिया का उच्च भागहरूमा देखिन्छ। स्रोतअनुसार नेपाल र तिब्बत क्षेत्रको तिब्बती पठार बाट उत्तरतर्फ मंगोलिया सम्म र रुसका हिमाली प्रदेशहरूसम्म यसको उपस्थितिको उल्लेख छ। उचाइभएका भू–आकृतिहरू र कडा जलवायु भएका हिमाल पाखाभेगमा यसको अनुकूलता प्रमुख मानिन्छ।

पालनपोषण र उपयोग

हिमाली भेगका बासिन्दाले घरपालुवा चौरी गाईलाई रोजगारी र दैनन्दिनी आवश्यकतासँग जोडेर उपयोग गर्ने गरेका छन्। विशेषतः विकट मार्ग तथा उचाइमा ढुवानीका लागि यो उपयोगी बोझवाहक मानिन्छ। साथै, स्थानीय बोलीचालीमा यसको मासु खाद्य प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने उल्लेख पाइन्छ। यी दुवै कारणले हिमालपारि तथा हिमालको काखका बस्तीहरूमा यसको पालनप्रति निरन्तर रुचि देखिन्छ।

रूपरचना र पहिचान

लामो र बाक्लो रौँ यसको प्रमुख शारीरिक विशेषता हो, जसले चिसो सहन मद्दत गर्छ भन्ने बुझाइ झल्किन्छ। स्रोतमा घरपालुवा याक र चौंरीबीच आकारको भिन्नता पनि संकेत गरिएको छ। चौंरीभन्दा याक बढी ठूलो हुने जनाइएकोले यी दुईलाई छुट्याउन सजिलो हुने ठानिन्छ।

संकर सन्तान र स्थानीय शब्दावली

स्थानीय प्रयोगमा “याक–चौंरी” सम्बन्धी शब्दावली प्रचलित छ, जसले संकर सन्तानलाई जनाउँछ। स्रोतअनुसार पहाडी गाईसँग याकको प्रजननबाट, वा पहाडी बहरसँग पोथी याक (नाग) को प्रजननबाट जन्मिएको सन्तान “चौंरी” भनिन्छ, र यो शुद्ध याक वा पोथी याकभन्दा फरक मानिन्छ।

याक र पहाडी गाईबाट जन्मेको चौंरीलाई “उराङ” भनिने चलन देखिन्छ। त्यस्तै, पहाडी गोरुसँग पोथी याक (नाग) को सन्सर्गबाट जन्मेको सन्तान “डिम्जो” वा “झोप्क्यो” नामले चिनिन्छ। स्रोतबमोजिम डिम्जो साधारण चौंरी जस्तै दूधालु हुने, झोप्क्यो (भाले) नपुंसक हुने र भारी बोक्ने काममा लगाइने बताइन्छ। व्यवहारमा माथि वर्णित समूहका पोथी संकरहरूलाई समष्टिगत अर्थमा “चौंरी” भनी सम्बोधन गरिने उल्लेख छ।

स्थानगत सन्दर्भ र जीवनयापन

उच्च भेगका बाटोघाटो र चिसो वातावरणले रोजेको पशुका रूपमा घरपालुवा चौरी गाईको महत्व देखिन्छ। हिमाली बस्तीसँग नजिक बस्ने समुदायले बाटोको पहुँच, उचाइ र तापमानजस्ता स्थितिमा यसलाई कामकाजी पशु र आहार स्रोतका रूपमा उपयोग गर्ने गरेको उल्लेख पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “घरपालुवा चौरी गाई।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%98%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%88। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). घरपालुवा चौरी गाई. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%98%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%88

@misc{ne_160,
  title = {घरपालुवा चौरी गाई},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%98%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%88}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}