नेपाल वायुसेवा निगम

नेपाल वायुसेवा निगम नेपाल राज्यको ध्वजावाहक विमान सेवा प्रदायक हो। वि.सं. २०१५ मा ‘शाही नेपाल वायुसेवा निगम’ नामले स्थापना भई, यसको मुख्य केन्द्र काठमाडौँस्थित त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल हो। आन्तरिक उडानसँगै मध्यम दूरीका अन्तर्राष्ट्रिय मार्गमा समेत यातायात सेवा प्रदान गर्दै यसले जम्मा ३६ गन्तव्य समेटेको उल्लेख छ। २०७७ असार २९ सम्म सेवामा ७ विमान परिचालनमा रहेको र वि.सं. २०६९ देखि युरोपेली सङ्घद्वारा प्रतिबन्धित वायुसेवालको सूचीमा नेपालका सबै प्रदायकसहित यो संस्थाको नाम रहेको स्रोतमा पाइन्छ।

स्थापना र पहिचान

संस्थाको औपचारिक सुरुआत वि.सं. २०१३ मा ‘शाही नेपाल वायुसेवा’का रूपमा एकवटा डगलस डीसी-३ विमानबाट भयो। आरम्भमा सिमरा र पोखरातर्फ आन्तरिक उडान, र भारतका पटना, कोलकाता तथा दिल्लीसम्म अन्तरदेशीय सेवा सीमित थियो। पछि अनुदान तथा खरिदका संयोजनबाट पिलाटस पोर्टर, चिनियाँ फेङ सोउ–२ हार्वेस्टर जस्ता साना विमान प्रयोगमा आए र दुर्गम भेगसम्म सञ्जाल विस्तार भयो।

प्रारम्भिक विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय उडान (२०१३–२०२२)

वि.सं. २०१४ देखि २०२० बीच थप सातवटा डीसी–३ भित्र्याइए। चीनबाट फेङ सोउ–२ का दुई युनिट प्राप्त भए पनि ती नियमित सेवामा नचलेको परामर्श छ। सिङ्गापुरबाट चार्टर प्रयोजनका लागि बेल हेलिकप्टर भाडामा लिइयो, रुसबाट दुईवटा एमआई–४ हेलिकप्टर दुर्गम उडानका लागि ल्याइयो। आन्तरिक सञ्जाल बढ्दै जाँदा तत्कालीन पूर्व पाकिस्तानको ढाकातर्फ अन्तर्राष्ट्रिय उडान सुरु गरियो, र वि.सं. २०२२ मा फोक्कर एफ२७ टर्बोप्रप सेवा प्रवेश भयो।

जेट युग र आर्थिक फड्को (२०२४–२०४५)

वि.सं. २०२६ मा हकर सिड्डली एचएस–७४८ थपिएपछि वि.सं. २०२७ मा ट्विन अटर, र २०२८ मा पहिलो जेट बोइङ ७२७ सेवामा आयो। वि.सं. २०४३ मा बोइङ ७५७ ले ७२७ लाई प्रतिस्थापन गर्‍यो। सन् १९८८ मा हङकङतर्फ ७५७बाट सिधा उडान सुरु भयो, र पछि चीनको नागरिक उड्डयन प्रशासनसँगको सहकार्यमा ल्हासा–काठमाडौँ मार्ग खुल्यो।

वि.सं. २०४१ मा नेपाल आएका १,८१,००० पर्यटकमध्ये ८० प्रतिशत हवाई मार्गमार्फत आएका थिए, जसको ३८ प्रतिशत यात्रु शाही नेपाल वायुसेवाले बोक्यो (२०३५ को उच्चतम ५० प्रतिशत बजार हिस्साभन्दा कम)। सो अवधिमा इन्डियन एयरलाइन्स मुख्य प्रतिस्पर्धी थियो भने सिङ्गापुर एयरलाइन्स र लुफ्थान्सा लगायत प्रवेश भइसकेका थिए; २०४३ मा फ्रान्कफर्ट–काठमाडौँ सिधा उडान सुरू भएपछि प्रतिस्पर्धा बढ्दै गयो। त्यतिबेला ३८ आन्तरिक र १० अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्यको सञ्जाल बनिसकेको थियो।

वि.सं. २०४४–४५ मा कारोबार ५.४३ करोड अमेरिकी डलर र नाफा १.७ करोड अमेरिकी डलर रह्यो। करिब २,२०० जनालाई रोजगारी दिएर यो संस्था ठूलो नियोक्ता तथा वैदेशिक मुद्राको प्रमुख स्रोतको रूपमा चित्रित भयो; करिब १.५ करोड डलर वैदेशिक भुक्तानी नेपाल भित्र्याएको र यात्रुमा ७५ प्रतिशत विदेशी रहेको विवरण छ। उडान सञ्जालमा लन्डन, दुबई, कराची र मुम्बई पनि परेका थिए।

उदारीकरण, प्रतिस्पर्धा र विवाद (२०४६–२०६६)

वि.सं. २०४८ मा नेपाली हवाई बजार निजी क्षेत्रमा खुल्दै गएपछि नेकोन एयर, कस्मिक एयर, एभरेष्ट एयर, बुद्ध एयर, यती एयरलाइन्स र सिता एयरजस्ता प्रतिस्पर्धी देखा परे। सोही वर्ष बोइङ ७२७ को अन्तिम उडान भयो, र वि.सं. २०५३ सम्म निजी क्षेत्रले झण्डै ७० प्रतिशत बजार ओगटेको विवरण छ। नयाँ सहस्राब्दी नजिकिँदै जाँदा संस्थाभित्र अनियमितताको आरोप बाक्लिए।

दिनेश धमिजासम्बन्धी मुद्दामा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग निकटता भएको आरोप लगाइए पनि दीर्घ न्यायिक प्रक्रियापछि धमिजाले संस्थासँग समझदारीसहित मुद्दा जिते। वि.सं. २०५६ मा लाउडा एयरको बोइङ ७६७ भाडामा लिँदा प्राविधिक तथा आर्थिक औचित्यबारे ठूलो विवाद उठेको र प्रति घण्टा ५,००० अमेरिकी डलर शुल्क करारपत्रभन्दा १,१५० डलर बढी रहेको दाबी सार्वजनिक भयो; त्यसपछि अध्यक्ष हरिभक्त श्रेष्ठ निलम्बनमा परे र पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री तारिणीदत्त चटौतले केही समयपछि राजीनामा दिए। वि.सं. २०६० मा ४९ प्रतिशत सेयर निजीकरण गर्दै व्यवस्थापन हस्तान्तरण गर्ने सरकारी प्रस्ताव सार्वजनिक भयो, र २०६८ भदौ २९ मा पूर्व अध्यक्ष रामाज्ञाप्रसाद चतुर्वेदीलाई भ्रष्टाचार प्रकरणमा जेल चलान गरियो।

वि.सं. २०६४ भदौ १९ मा एक बोइङ ७५७ अगाडि दुईवटा बाख्राको बलि दिएको तथ्य संस्थाले पुष्टि गरेको थियो। वि.सं. २०४६ देखि २०६६ बीच कुनै दुर्घटना नभएको संस्थाको सबैभन्दा लामो घटना–रहित अवधि भएको अभिलेख छ। भ्रष्टाचारसम्बन्धी केही काण्डहरूको सूचीमा ‘धमिजा’, ‘चेज एयर’, ‘चाइना साउथवेष्ट’, ‘लाउडा एयर’, ‘एयरबस’ र ‘वाइडबडी’ काण्ड समावेश छन्।

पुनर्संरचना र एयरबस युग (२०६६ देखि)

वि.सं. २०६६ मा मध्यपूर्व र दक्षिण–पूर्वी एसिया लक्षित गर्दै दुईवटा एयरबस ए३२० खरिद सम्झौता गर्नुभयो। वि.सं. २०७० मा चीनको एभीआईसीबाट उपहारस्वरूप सियान एमए–६० पाएपछि, रातो–नीलो धार भएको पुरानो पोशाकलाई नेपालको झण्डामैत्री नयाँ रंग–रूपले बदलियो। वि.सं. २०७१ माघ २५ मा पहिलो एयरबस ए३२० ‘सगरमाथा’ र २०७२ वैशाख १७ मा दोस्रो ‘लुम्बिनी’ ह्याम्बर्गबाट ५ टन राहतसामग्रीसहित काठमाडौँ आइपुग्यो। सो वर्ष २,५३,५६८ यात्रुले सेवा लिएको र आन्तरिकतर्फ ४२,५३५ यात्रुलाई बोकिएको तथ्याङ्क उल्लेख छ।

वि.सं. २०७३ मा ९एन–एसीए ‘कर्णाली’ नामक बोइङ ७५७–२०० उच्च मर्मत खर्च र नाफारहितताका कारण बीबी एयरवेजलाई बेचियो। २०७४ साउन १ देखि अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि अनलाइन बुकिङ सुरु भयो। वि.सं. २०७५ मा हाई फ्लाइ र एएआर मार्ग हुँदै दुईवटा एयरबस ए३३०–२०० आइसके, असार १४ र जुलाई २६ मा काठमाडौँ अवतरण गराइयो; सियोल–इन्चेअन, टोकियो र सिड्नी जस्ता गन्तव्यतर्फ सिधा उडान विस्तार गर्ने योजना सार्वजनिक भयो। सोही वर्ष कात्तिक २६ मा इथियोपियाली एयरलाइन्ससँग रणनीतिक साझेदारीको तयारीबारे समाचार आयो, र फागुनमा बाँकी ७५७–२००एम हटाएर ‘अल–एयरबस’ बेडामा रूपान्तरण गर्ने योजना प्रस्तुत गरियो।

वि.सं. २०७६ चैतदेखि कोरोना भाइरस महामारीका कारण नियमित उडान रोकिन गए पनि उद्दार तथा चार्टर सेवा जारी रह्यो। वि.सं. २०७७ साउन ३ मा चीनबाट प्राप्त एमए–६० र हार्बिन वाई–१२ विमानलाई नेपाल उपयुक्त नभएको ठहरासहित सेवाबाट हटाइयो।

गन्तव्य र सञ्चालन आधार

महामारीका कारण सरकारले वि.सं. २०७७ साउन ३२ सम्म सबै आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय उडान निलम्बन गरेको निर्णय भएको उल्लेख छ। यसअघि संस्थाले १० अन्तर्राष्ट्रिय तथा थुप्रै आन्तरिक गन्तव्यमा काठमाडौँबाट उडान चलाइरहेको थियो। आन्तरिक उडानका लागि विराटनगर, नेपालगञ्ज र पोखरास्थित क्षेत्रीय विमानस्थलहरूबाट पनि नियमित सेवा दिइने उल्लेख छ।

सुरक्षा र घटना अभिलेख

वि.सं. २०६९ देखि युरोपेली सङ्घको ‘एउलिस्ट’मा नेपालका सबै वायु सेवा समावेश छन्। वि.सं. २०४६–२०६६ बीच यो संस्थाका विमान कुनै गम्भीर दुर्घटनामा नपरेको अभिलेख छ। ऐतिहासिक रूपमा, सन् १९६० नोभेम्बर ५ मा भैरहवाबाट उडानका क्रममा डीसी–३ (९एन–एएडी) दुर्घटनामा चालक दलका चार सदस्यको निधन भएको थियो, र सन् १९६२ अगस्ट १ मा काठमाडौँ–नयाँ दिल्ली मार्गमा डीसी–३ (९एन–एएएच) दुर्घटनाग्रस्त भई चालक दलका चार र छ यात्रु सबैको मृत्यु भएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल वायुसेवा निगम।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%97%E0%A4%AE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल वायुसेवा निगम. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%97%E0%A4%AE

@misc{ne_371,
  title = {नेपाल वायुसेवा निगम},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%97%E0%A4%AE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}