श्रावण शुक्ल पूर्णिमा

श्रावण शुक्ल पूर्णिमा वैदिक विधानअनुसार मनाइने धार्मिक र सांस्कृतिक पर्व हो। यस दिन अध्यायोपाकर्म, वेदोपाकर्म वा वेदारम्भ गरी वैदिक अध्ययनको क्रम पुनः आरम्भ गरिन्छ। महर्षि याज्ञवल्क्यले आदित्यबाट वेद प्राप्त गरेको स्मरणमा यसलाई वेद जयन्ती मानिन्छ। यही अवसरमा जनै फेर्ने, रक्षाबन्धन बाँध्ने र ऋषितर्पणी गर्ने परम्परा प्रचलित छ।

परिचय र महत्त्व

पर्वको मिति श्रावण शुक्ल पूर्णिमामा पर्छ। वैदिक सनातन वर्णाश्रम परम्परा मान्ने तागाधारी समुदायमा यो दिन अध्यात्म, शुचिता र स्वाध्यायप्रति समर्पणको प्रतीक मानिन्छ। जनै र रक्षासूत्र धारणसँगै ऋषिहरूको स्मरण, देवता र पितृप्रति तर्पण, र गुरुप्रति आदर अर्पण गर्ने विधिहरू समावेश हुन्छन्।

स्रोतहरूका अनुसार यो पर्वलाई वेद जयन्ती, जनैपूर्णिमा, ऋषितर्पणी र रक्षाबन्धनका नामले पनि चिनिन्छ। तीन मुख्य पक्ष—यज्ञोपवीत, रक्षाबन्धन र अध्यायोपाकर्म/ऋषितर्पणी—ले यस दिनको वैदिक र सामाजिक दुवै अर्थ विस्तार गर्छन्।

अनुष्ठान र विधि

अनुष्ठान अघिल्लो दिनदेखि चोखोनितोपन र एक छाक भोजनसहित प्रारम्भ हुन्छ। पर्वको बिहान नित्यस्नान, प्रातःसन्ध्या गरी, सम्भव भए मध्याह्न नदी वा तलाउमा, नत्र शुद्ध जल र पवित्र पदार्थ प्रयोग गरी स्नान गर्ने विधान छ। त्यसपछि उपाध्याय वैदिक ब्राह्मणलाई गुरु मानेर आफ्ना शाखाका वेद-वेदाङ्ग पाठ गर्ने वा श्रवण गर्ने परिपाटी रहेको छ।

अनुष्ठानक्रममा गोत्र, प्रवर र सम्बन्धित सप्तर्षि तथा अरुन्धतीको पूजापछि ऋषितर्पणी गरिन्छ। यसै क्रममा यज्ञोपवीतलाई विधिपूर्वक अभिमन्त्रण गरी नयाँ जनै धारण गर्ने र पुरानो अलग गर्ने प्रथा बताइन्छ। मन्त्रिएको जनै वर्षभरि धारणका लागि सुरक्षित राख्ने चलनसमेत उल्लेखित छ।

जनै, रक्षाबन्धन र ऋषितर्पणी

वैदिक ग्रन्थानुसार जनैलाई ब्रह्मसूत्र मानिन्छ, जसले वेदोक्त कर्म र वेदाध्ययनको अधिकारलाई चिह्नित गर्छ। जनैका तीन डोरालाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशसँग तथा अर्को तीनलाई कर्म, उपासना र ज्ञानसँग सम्बन्धित प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। नौ डोरा र तीन गाँठोबारे दीक्षित जीवनपथ र दैवी ज्ञानतर्फ उन्मुख गराउने मान्यता छ।

रक्षाबन्धनका सन्दर्भमा दानव शक्तिबाट संरक्षणका लागि रक्षासूत्र बाँध्ने परम्परा उल्लेखित छ। पर्वको दिन बाँधिएको रक्षासूत्रलाई गाई तिहारमा गाईको पुच्छरमा बाँधे मृत्युपछि वैतरणी पार गर्न सहयोग पुग्ने जनविश्वास पनि प्रचलित छ। ऋषितर्पणीमार्फत देव, ऋषि र पितृप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरी धर्मकर्मप्रति आचरण दृढ गर्ने आशय राखिन्छ।

ब्रह्मयज्ञ र वैदिक शिक्षा

यस दिन अध्यायोपाकर्म गरी विद्यासाधन तथा स्वाध्याय पुनः आरम्भ हुन्छ। ब्रह्मयज्ञलाई पञ्चमहायज्ञको आत्मा मानिँदा, अन्य यज्ञ सम्भव नभए पनि ब्रह्मयज्ञ सम्पन्न गरे व्यापक फल प्राप्त हुने व्याख्या ग्रन्थमा पाइन्छ। पञ्चमहायज्ञको सूची—देवयज्ञ, पितृयज्ञ, भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ र ब्राह्मयज्ञ—को निरूपण शतपथ ब्राह्मणमा रहेको उल्लेख स्रोतमा प्रस्तुत छ।

उपनयन (ब्रतमन्त्र) परम्पराबाट प्राप्त शिक्षा, संयम र सत्कर्मपालनलाई नवीनीकरण गर्ने अवसरका रूपमा पनि यो दिन सम्झाइन्छ। उपनयन पश्चात् स्वीकृत दायित्व र आचारसंहिताप्रति पुनः प्रतिबद्धता जनाउने उद्देश्य यस पर्वको मूलभावसँग गाँसिएको छ।

पुराण प्रसंग र प्रतीकात्मकता

पुराणीय किम्वदन्तीअनुसार देवताहरू संकटमा परेका बेला गुरु बृहस्पतिले रक्षाविधान तयार गरी रक्षासूत्रद्वारा संरक्षण प्रदान गरेको कथा सुनाइन्छ। इन्द्रको दीर्घ सङ्घर्षमा पनि रक्षाबन्धनले बल प्रदान गरेको विश्वास छ। वामन अवतारले राजा बलिलाई प्रतिज्ञाबद्ध गराएको डोरा पनि रक्षासूत्रको उदाहरणका रूपमा दर्साइन्छ।

रक्षाबन्धनलाई आन्तरिक विकारमाथि विजय, पवित्रता र आत्मसंयमको व्रतसँग जोडिन्छ। केही परम्परामा यो सूत्र दशमीसम्म बाँधिराख्ने चलन रहेको र यस अवधिमा दश दोषमाथि विजयको सङ्कल्प गरिने व्याख्या पनि भेटिन्छ।

क्षेत्रगत परम्परा र मेलाहरू

नेवार समुदायमा यो दिन “गुन्हु–पुन्ही” का रूपमा मनाइन्छ। राजोपाध्याय ब्राह्मण र क्षेत्री (छ–थरी) श्रेष्ठहरूले संकल्पसहित नयाँ जनै धारण गर्ने चलन छ। समस्त समुदायले नौ थरी गेडागुडीका टुसा उम्राएर बनाइने क्वाँटी सेवन गर्ने परम्परा प्रचलित छ।

उपत्यकाका कृषकहरू भ्यागुताको पूजा गर्छन्, वर्षा र खेतीसँग जोडिएको किम्वदन्तीको स्मरणमा यो चलन रूढ छ। तराई क्षेत्रमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको कल्याण र दीर्घायु कामना गर्दै राखी बाँध्ने, टीका गर्ने र उपहार साटासाट गर्ने रस्म पालना गरिन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरू सिद्धार्थ गौतमद्वारा कामशक्तिमाथि विजयस्मरण गर्दै पवित्र तीर्थतर्फ मेला लाग्ने उल्लेख पनि पाइन्छ।

पर्वका अवसरमा पशुपतिनाथ र कुम्भेश्वर क्षेत्रमा स्नान र पूजा, गोसाइँकुण्ड तथा जनकपुरधामको गङ्गासागर–धनुषसागर आदिमा तीर्थस्नान गर्ने भक्तजनको घुइँचो लाग्ने बताइएको छ। शैलुङ, कालिञ्चोक, हलेसी, नगरकोट लगायतका शिखर क्षेत्रमा पनि मेला जम्ने चलन छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “श्रावण शुक्ल पूर्णिमा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). श्रावण शुक्ल पूर्णिमा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE

@misc{ne_300,
  title = {श्रावण शुक्ल पूर्णिमा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}