शेर्पा जाति

शेर्पा जाति नेपालका हिमाली भाग र तिब्बतमा रहने एक जातिगत समुदाय हो, जसको नामको अर्थ पूर्वी भूभागका बासिन्दा भन्ने व्यञ्जना दिन्छ। स्थानीय परम्पराअनुसार शेर्पाहरू पूर्वी तिब्बतबाट १८–१९ औँ शताब्दीबीच सोलुखुम्बु जिल्लातर्फ सरेका उल्लेख पाइन्छ। उनीहरूको मातृभाषा शेर्पा भोट-बर्मेली परिवारअन्तर्गत पर्छ, र धार्मिक आस्थामा तिब्बती बौद्ध—मुख्यतः ञिङ्मा—केन्द्रमा छ।

उत्पत्ति र नामकरण

शब्द–व्युत्पत्तिमा शेर्पा भाषाको “शर” पूर्व दिशालाई सूचित गर्छ र “पा” सम्बन्ध दर्साउने अङ्ग हो; त्यसैले “शर्पा” को शाब्दिक अर्थ पूर्वतर्फका निवासी ठहरिन्छ। सम्भोट लिपिमा यस रूपले लेखिने परम्परा रहे पनि देवनागरी र अंग्रेजी लिपिमा “शेर्पा” लेखाइ व्यापक छ। समुदायको मौखिक इतिहास र प्रकाशित सामग्रीमा पूर्वी तिब्बतबाट खुम्बु क्षेत्रतर्फ सरेको, र त्यसपछिका करिब तेइस वर्षमा सोलु भेगमा झरेको विवरण पाइन्छ।

भौगोलिक बसोबास

अधिकांश शेर्पा नेपालको पूर्वी भागमा बसोबास गर्छन्। मुख्य थलो सोलुखुम्बु जिल्लाअन्तर्गत खुम्बु र सोलु हुन्, यिनका अतिरिक्त रोल्वालिङ उपत्यका र हेलम्बुसम्म समुदायको उपस्थिति भेटिन्छ। स्थानीय परम्परामा पङ्पोछे (पाङ्वोचे) नेपालस्थित सबैभन्दा पुरानो गाउँका रूपमा चिनिन्छ। सीमावर्ती भेगसँग नजिक बसाइका कारण अन्य समुदायले “भोटे” वा “भोटबासी” भनेर सम्बोधन गर्ने चलन पनि उल्लेखित छ।

भाषा र लिपि

शेर्पा भाषा भोट-बर्मेली परिवारको दक्षिणी शृङ्खलामा राखिन्छ। बोलचालको शैली तिब्बती भाषासँग नजिक भए पनि उच्चारण र प्रयोगमा छुट्टै पहिचान देखिन्छ। लिखित अभिव्यक्तिमा सम्भोट लिपि प्रयोग हुन्छ, जसैगरि तिब्बती, लद्दाखी, भुटानी तथा भोटे भाषामा पनि यही लिपि चलतीमा छ।

धर्म, मठ र दार्शनिक परम्परा

समुदायको धार्मिक जीवन बौद्ध धर्ममा आधारित छ। ऐतिहासिक सामग्रीहरूमा भारतबाट तिब्बततर्फ बौद्ध वाङ्मय र दर्शन प्रवेश गराउन शान्तरक्षित र आचार्य पद्मसम्भवजस्ता व्यक्तित्वहरूको योगदान वर्णित छ। तिब्बती परम्परामा महायान अन्तर्गत ञिङ्मा, काग्यू, साक्य र गेलुग चार प्रमुख धाराहरू विकसित भए, जसमा शेर्पाहरूबीच ञिङ्मा सर्वाधिक प्रचलित छ। सोलुखुम्बु जिल्लामा लामा साङ्वा दोर्जेद्वारा ञिङ्मा परम्पराको प्रवाह सुरु गरिएको स्मरण छ; खुम्बुको पङ्पोछेमा पाल्रिवो नामक मठ स्थापना भएको र थामे तथा रिमीज्युंगतर्फ पनि मठ विस्तार भएको उल्लेख पाइन्छ।

समुदायका मठहरू स्थानीय धार्मिक–शैक्षिक केन्द्रका रूपमा कार्य गर्छन्। खुम्बु–सोलु क्षेत्रमा तेङ्पोछे, पङ्पोछे, थाङ्मद् देछेन छोस्खोर लिङ, रिमीज्युंग पद्म छोस्लिङजस्ता गोन्पाहरू उल्लेख्य छन्। यिनमा दैनिक पूजा, वार्षिक ड्रुब्छोद्, तथा विविध धर्म–संस्कारसँगै अध्ययन–अध्यापन पनि सञ्चालन हुन्छ।

संस्कृति र चाडपर्व

शेर्पा समाज अहिंसा र प्रतीत्यसमुत्पादको बौद्ध दृष्टिकोणमा उभिएको बताइन्छ। वेषभूषा, आवासीय शिल्प, रङ–रोगन तथा मूर्त–चित्र कलामा स्थानीय छाप बलियो छ। समुदायले बुद्धसँग सम्बन्धित बुद्ध जयन्ती र धर्मचक्र प्रवर्तन मनाउँछ; सागा दावा र ल्हबब् दुस्छेन महत्वपूर्ण मानिन्छन्। आचार्य पद्मसम्भवसँग सम्बद्ध छेस्चु र ञेरङ पनि मनाइन्छ।

• वार्षिक पर्व: लोसार, युल्सङ, ञ्युङनास, कङ्सोल, यारछोद्, मणि रिल्ड्रुब, ड्रुबछोद्, ड्रुगप छेजी आदि।
• स्थानविशेषका अनुष्ठान: पङ्पोछे, खुम्शुङ, थाङ्मद्, नाग्पोछे, क्यरोग आदिका ड्रुब्छोद्; सोलुका ट्राशी थोङ्मोन लिङ र चीवाङ ज्यङ्छुब छोस्लिङका वार्षिक कर्महरू।

धार्मिक व्यवहार र प्रतीक

समुदायले तथागतका प्रतीकहरूसँग सम्बद्ध चैत्य, मन्त्राङ्कित ढुङ्गामाने, ढोका–द्वारका कनिङ, जल–माने, तथा पहाडी थुम्कामा मणि र हत्ते–मणि जडान गर्ने परम्परा अघि बढाएको देखिन्छ। आरोग्य, कल्याण र शान्तिको कामनासहित पञ्चरंगी ध्वजा–पताका (लुङ्ता) उच्च स्थानहरूमा गाडिन्छन्। दैनिक आचरणमा षडाक्षरी मन्त्र उच्चारण, बिहानै पवित्र जलार्पण, गोरेटो बनाउने, आवश्यकतालाई भोजन–वस्त्रदान, तथा खोलामा पुल निर्माणजस्ता कृयाकलाप पुण्य सञ्चयका रूपमा गरिन्छन्।

थर र वंशावली

शेर्पा इतिहासकार खनपो सङग्यस् तन्जीनका कृतिहरूमा मूल–उपथरको सूची प्रस्तुत गरिएको छ। लामा, सेरपा, गोन्पा, थिम्मि, सालाका, गोबरमा, खम्पाचे, च्यापा/च्याग्पा, ल्हुग्पा, नाग्पोजस्ता थरहरू उदाहरणका रूपमा भेटिन्छन्। यस विषयमा थप अनुसन्धान भइरहेकाले सूची पूर्ण रूपमा स्थिर भएको छैन भन्ने टिप्पणी पनि देखिन्छ।

जीवनचक्रका संस्कार

नवजात शिशुको आगमनलाई हर्षको प्रसङ्ग मानिन्छ। सामान्यतः तीनदेखि सात दिनभित्र शुभसाइत हेरेर लामा पुरोहितद्वारा नामाकरण र सुत्केरी शुद्धिकरण गरिन्छ। धेरैजसो नाम सातै बारका पदावलीबाट चयन हुन्छन्—जस्तै ञिमा, दावा, मिग्मार, ल्हग्पा, फुर्बु, पासाङ र पेन्पा—र कतिपयमा दुई बार संयोजन गरेर राखिन्छ। तिथि–आधारित नाम (छेचिग, ङती, चोङ छेरिङ आदि) विरलै प्रयोगमा छन्।

नामाकरण समारोहमा नातागोता र छिमेकी भेला भई शुभकामना, खाता र कोसेली अर्पण गर्ने चलन छ। पुराना बस्तीहरूमा “गोतर” नामक रुखको डाँठमा ध्वजा टाँग्ने प्रथामा, छोरा भए घरको ढोकाको दायाँ र छोरी भए बायाँतिर गाडिने व्यावहारिक भिन्नता देखिन्छ। विवाह प्रथामा मागी विवाह बढी सामान्य छ भने प्रेम विवाह पनि छिटफुट पाइन्छ। मातृक पक्षसँग सात पुस्तासम्म सम्दी नलगाउने मान्यता बलियो छ, जसले मामाको सामाजिक महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

लेखाइ र उच्चारण

सम्भोट लिपिमा “शर्पा” लेखाइ परम्परा प्रचलित भए पनि देवनागरी र अंग्रेजी माध्यममा “शेर्पा” रूप व्यापक रुचाइएको छ। उच्चारण र लेखाइबीचको यो भिन्नता समुदायका भाषावैज्ञानिक र इतिहासग्रन्थहरूमा व्याख्या गरिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “शेर्पा जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). शेर्पा जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_341,
  title = {शेर्पा जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}